ماه قرآن(2)

به سهم خودم از کوشش آقای گنجی در توضیح بیشتر مقاله های شان-قرآن محمدی- سپاسگزارم. به گمانم این شیوه گفتگو می تواند روشنگر باشد و در حد توان و دانش ما ابهام زدایی کند.
در مقاله ام اشاره کرده بودم که آقای گنجی سخن تازه ای نگفته اند. همین سخنان را دست کم 150 سال پیش تئودور نلدکه در کتاب تاریخ یا شناخت قرآن مطرح کرده است. به روایت قرآن مجید هم در همان روزگار پیامبر گرامی اسلام ؛ کسانی همین سخنان را مطرح کردند و منشا آسمانی و وحی الهی را منکر شدند.
همه حرفم این است که این نوآوری فکری نیست و
افتخاری هم ندارد که سخن کهنه دیگران را در جامه ای نسبتا نو عرضه کنیم. به عنوان شاهد مثال به نولدکه اشاره می کنم. اصطلاح و یا عنوان " قرآن محمدی" که آقای گنجی برای سلسله مقالات خود به کار برده اند، دقیقا توسط نولدکه استفاده شده است.(1) قابل توجه است که نولدکه هیچگاه نمی گوید: تورات موسوی یا انجیل عیسوی. تنها قرآن را با این شیوه معرفی می کند. در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم نلدکه و شاگردانش می خواستند اثبات کنند که قرآن کلام خدا نیست و کلام محمد است. در نیمه دوم قرن بیستم نسل دیگری از اسلام شناسان در صددند تا نشان دهند که اساسا قرآن از پیامبر اسلام نیست و در سده های پس از پیامبر تالیف شده است. همان که با عنوان وثاقت متن مطرح می کنند.
در بخش اول کتاب" تاریخ قرآن"که در باره ی اصالت وحی سخن گفته شده است. نلدکه کوشیده است برای قرآن مصادری از آیین یهود و مسیحیت جستجو کند. به این معنی که پیامبر با توجه به معلوماتی که از مسیحیان و یهودیان می گرفت, از آن ها در کتاب خود استفاده کرد. نلدکه گام دیگری هم بر داشته و از خطاهای پیامبر سخن گفته است.(2) به عبارت دیگر فشرده سخن نلدکه این است که:
قرآن سخن و کلام پیامبر است.
پیامبر متناسب با دانش و دریافت های خود آیات را تنظیم کرده است.
در قرآن خطا وجود دارد.
این سه گزاره در کتاب نلدکه به تفصیل با واژه ها و تعابیر مختلف ذکر شده است. حال پرسش این است در زمانه ای که ما از یک سو شاهد گرایش مسلمانان به قرآن مجید هستیم و از سوی دیگر تهاجم همه جانبه ای به قران کریم با شکل و شمایل متفاوت صورت می گیرد. این چه سلیقه ای است که پژوهش گران مسلمان هم همان حرف های مستشرقان را مطرح و تکرارکنند؟
دوم: در باره ی علامه طباطبایی سخن من این است که جناب آقای گنجی در نقد و جستجوی خطاهای علامه طباطبایی در فهم قرآن و اصلاحات فلسفی! باید بسیار احتیاط کنند. علامه طباطبایی تمام عمر خود را صرف شناخت قرآن و مباحث فلسفی کرد. ریاضیات هم خوانده بود. بسیاری باور دارند دقت ایشان در چگونگی تبویب نهایه الحکمه نشانی از همان دقت ریاضی ایشان داشته است. بدایه الحکمه هم همان شیوه را داراست و به کلی با شیوه حاج ملا هادی سبزواری متفاوت است. ایشان شیوه تبویب مباحث در منظومه و اسفار را در دو کتاب خود دگرگون کردند. مهمتر از همه علامه طباطبایی جان خود را پیراسته و آراسته بود تا مفسر کلام خدا باشد. به تعبیر مولوی:
معنی قرآن ز قرآن پرس و بس
وز کسی کاتش زده اندر هوس
علامه طباطبایی از امثال و اقران خود که ردای مرجعیت پوشیدند؛ نه تنها چیزی کم نداشت که بر آنان مرجح هم بود. خود را برای قرآن وقف کرد و البته خداوند هم به او خیر کثیر داد که المیزان همان مصداق روشن خیر کثیر است.
ممکن است در باره ی همان گزاره ای که آقای گنجی با قاطعیت از موضع علم و فلسفه و عقل، نقد و رد می کند، خود ایشان اشتباه کرده باشند. عقل و علم و فلسفه هم همین را می گوید! در داوری میان دوتن که یکی مطالعات قرآنی آزاد و متفنانه دارد و دیگری که تمام عمر خود را صرف قرآن کرده است.علی القاعده نفر دوم رایش به حقیقت نزدیک تر است. طبیب علفی در حد همان تجویز دوای رودل و سرگیجه است. اما اگر شما به جراحی قلب و مغز نیاز داشتید دیگر قلب و مغزتان را به دست طبیب علفی نمی دهید. اطلاعات عمومی و آزاد در باره مباحث دینی چیزی در همان حد طبیبان علفی ست که البته می توانند در حد خود گاه حاذق باشند
. اما طبیب علفی کجا و طبیب متخصص کجا؟ برای داوری در باره ی علامه طباطبایی نمی توان با یک جمله یا تفسیر یک آیه بسنده کرد. آقای دکتر سروش هم که گنجی مقالات خود را در تشریح نظریه ایشان در باره :" کلام محمد" صلوات الله علیه نوشته اند. باور دارند که:" علامه طباطبایی در قم به نحو پیگیری قضیه تفسیر را دنبال کردند. بیست جلد تفسیر بسیار خوب و عالی نوشتند که به تعبیر آقای مطهری از حسنات این عصر است."(3)
شیوه ای که علامه طباطبایی در تفسیر و شناخت آیات انتخاب کرده اند؛ شیوه تفسیر آیات با آیات است. در این باره در اتقان سیوطی هم در باره چگونگی ارجاع آیات متشابه به محکم و مجمل به مبین و مبهم به واضح به تفصیل بحث شده است. امام علی علیه السلام نیز در نهج البلاغه به صراحت این نکته را در باره شیوه شناخت و فهم قرآن مجید ذکر کرده اند." ان الکتاب یصدق بعضه بعضا"(4) آیات قرآن مجید یکدیگر را تصدیق می کنند. کژی و کاستی در کتاب راه ندارد. تا کسی بخواهد آن کژی ها را بر طرف کند. به تعبیر امام علی: "لا یعوج فیقام!"(5) و نبایست آراء خود را بر کتاب تحمیل کرد. تحمیل رای مثل همین نظریه که می گوید: قران کلام خداوند نیست، در حالی که تمام آیات مربوط به وحی عکس این مدعی را نشان می دهد. پیامبر اسلام و نزدیکان او خویشاوندان و صحابه و تابعین همه می گویند کلام الله، پژوهشگر می گوید نه کلام محمد! در این میان نه تنها در کلمه الله بودن آیات تردید می شود بلکه پیامبر هم عملا سخن ناراست می گوید. زبان قرآن برخی از مهمترین مختصاتش همین است. آیه را در یک مجموعه معنی کنیم.
و به زبان قرآن آیات را از یکدگر نگسلانیم." الذین جعلواالقرآن عضین" حجر/98 کسانی که به تعبیر حقی در روح البیان آیات را پاره پاره می کنند. مثل آیه مستند همان قلب صنوبری!
در بین تمام آیات قرآن مجید که به قلب اشاره کرده اند، آقای گنجی یک آیه را نشان کرده و بدان استناد می کند تا بگوید پیامبر در داوری اش در باره قلب اشتباه کرده و سخن ناراست گفته است. در باره قلب صنوبری یکی دو نکته می گویم تا بعد:
یکم : نمی دانم چرا آقای گنجی که تفسیر المیزان را به قول خودشان ملاک گرفته اند. در باره آیه 46 سوره حج به تفسیر المیزان مراجعه نکرده اند؟ علامه طباطبایی صدر را ظرف قلب تعبیر می کنند و این نسبت را مجازی تفسیر می کنند. قلب را نفس مدرکه می دانند که بارها بدان اشاره کرده اند.
نمی شود با دو معیار و یا دو شیوه عمل کرد. برای این که ادعای خود را ثابت کنیم. تمامی آیاتی که به نزول وحی اشاره می کند. مجازی تفسیر کنیم و برای نشان دادن خطاهای قرآن به صورت و ظاهر آیه بچسبیم. اگر مجاز و استعاره و اجمال را در برخی آیات می پذیریم چرا در مورد این آیه این چنین متصلبیم که حتما مراد پیامبر قلب صنوبری بوده است؟
امام علی علیه السلام سه واژه قرآن و قلب و صدر را در عبارتی به کار برده اند:
"و تعلمواالقرآن فانه احسن الحدیث؛ و تفقهوا فیه فانه ربیع القلوب, و استشفوا بنوره فانه شفاء الصدور"(6)
قرآن را بیاموزید که نیکوترین سخن است؛ در قرآن بیندیشید که بهار دل هاست و از روشنایی قرآن شفا بجویید که شفای دل هاست.
با مرور تمامی مواردی که در قرآن مجید و نیز نهج البلاغه واژه های قلب و صدر مطرح شده است. تنها یکی دو نمونه می توان یافت که گویی به قلب صنوبری اشاره دارد. در اکثریت قریب به اتفاق مواردی که امام علی از قلب سخن گفته اند مراد همان گوهر انسانی ست.
دوم: صدرالمتالهین در بحث روایت هایی که بر تجرد نفس دلالت می کند، نوشته است:
" و قوله صلی الله علیه و آله : قلب المومن عرش الله" و قوله:" قلب المومن بین اصبعین من اصابع الرحمان" و معلوم ان لیس المراد هذا اللحم الصنوبری، و لا ایضا اصبع الله جارحه جسمانیه بل القلب الحقیقی هو جوهر النطقی من الانسان و الاصبعان هما العقل و النفس الکلیان او القوتان العقلیه و النفسیه"(7)
"سخن پیامبر (ص) که گفت: قلب مومن عرش خداوندست و سخن دیگر پیامبر که گفت: قلب مومن در میان دو انگشت خداوند است. آشکارست که مراد قلب صنوبری نیست. انگشت های خداوند هم مراد انگشت جسمانی نیست. بلکه مراد قلب حقیقی ست که همان گوهر انسان ناطق است؛ از انگشتان هم مراد نفس و عقل کلی ست یا قوای عقلانی و نفسانی ست."
برای یافتن مفهوم قلب و صدر بایست این واژه را در متون روزگار پیامبر جستجو کردو تمامی احادیث پیامبر را بررسی نمود. دیوان شعر و مسانید دیگران را خواند. تا به داوری قابل قبولی رسید.
تمامی آیاتی که به نحوی جسمانیت خداوند را تداعی می کند. با توجه به یک آیه کلیدی که:" لیس کمثله شیئ" از هر گونه ابهامی در باره جسمانیت خداوند مبرا می شوند. امروزه ما هم در زبان فارسی می گوییم : دست خدا به همراهت یا چشم خدا به شما باشد و... آیا مرادمان جسمانیت خداست؟
سوم: آقای گنجی از کجا می دانند که علم در شناخت قلب کارش تمام شده و این عضو صنوبری مرکز احساس و عاطفه نیست؟ در دهه های اخیر بحث بسیار جذاب و پر شوری مطرح شده است که تمامی سلول های انسان هوشمند ند و خاطره دارند. در مورد کسانی که از قلب دیگرانی که در حادثه ای کشته شده اند. بررسی قابل توجهی صورت گرفته است. افراد گیرنده قلب را مدت ها تحت نظر داشته اند و به این نتیجه شگفت انگیز رسیده اند که برخی از ویژگی های اخلاقی و سلوک دهنده قلب به گیرنده منتقل شده است. کافی ست مقالاتی را که با عنوان:
Cellular memory in organ transplant
منتشر شده است در اینترنت جستجو کنیم. کتاب :" راز قلب" (8) به تفصیل در باره این موضوع بحث کرده است که قلب بر خلاف آن چه مشهور است، تنها یک دستگاه تصفیه خون نیست. بلکه قلب خود پدیده ای هوشمند است. این مقالات و نیز کتاب ها دست کم می توانند انسان هایی که همانند ما خود عالم متخصص نیستند، به اندیشه وادارد که قاطع سخن نگویند.. ابن سینا در بحث " احوال قلب" در قانون چنین سخنی را مطرح کرده است. می گوید قلب را از این نطر قلب نامیده اند که حالش دگرگون می شود.- در دعا هم می خوانیم یا مقلب القلوب و الابصار- طبیعت انسانی به دو بخش عاطفی و عقلانی تقسیم می شود. قلب کانون عاطفه و دماغ کانون عقلانیت است. ابن سینا به چگونگی رابطه دماغ و قلب و تاثیر و تاثر آن ها بر یکدیگر اشاره می کند.(9)
در دائره المعارف دین که زیر نظر میرچا الیاده منتشر شد؛ در ذیل" قلب" توضیح داده شده است که تقریبا در ادبیات تمامی ادیان قلب را به عنوان کانون احساس و شناخت و همان گوهر انسانی تلقی می کرده اند. .


پی نوشت:
(1)-تیودور نلدکه ، تاریخ القرآن؛ تعدیل بریدریش شفالی، ترجمه جورج تامر؛ منشورات الجمل ، کولن- بغداد 2008 ، ص:)342
(2)- همان، ص:27 البته گفتنی ست که در زبان نلدکه ریشخند آشکار آیات قرآنی نیست. آقای گنجی برخی گزاره های خود را دو باره بخواند!
(3)-آئین در آئینه، مروری بر آراء دین شناسانه عبدالکریم سروش، تدوین: سروش دباغ؛ موسسه فرهنگی صراط، 1384، ص:545
(4)- نهج البلاغه، خطبه 18
(5)- همان؛ خطبه 156
(6)- همان، خطبه 110
(7)-الحکمه المتعالیه؛ جلد 8 ص:306
8 - The Heart's Code: Tapping the Wisdom and Power of Our Heart Energy
by Paul Pearsall
(9)- ابن سینا، القانون فی الطب الفن الحاد ی عشر؛ شبکه وراق؛ ص:618

سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (25)