راز گشایی از ذبح عظیم

قصه قربانی کردن اسماعیل توسط ابراهیم، قصه ای راز آمیز ست. به ویژه هنگامی که، ابراهیم و اسماعیل به روایت قرآن مجید، تسلیم امر خداوند می شوند و از آزمونی دشوار و طاقت سوز، شکیبا و با شکوه و سربلند برون می آیند. قرآن از فدیه ذبح عظیم سخن می گوید. و فدیناه بذبح عظیم. و او را در ازاى قربانى بزرگى باز رهانيديم. ( سوره صافات، ایه ۱۰۷) تقریبا تمامی مفسران قرآن مجید همداستانند که فدیه اسماعیل گوسفندی بود که از عالم غیب رسید و فدیه اسماعیل شد. آیا می توان پذیرفت که قربانی شدن گوسفندی با تعبیر شگفت انگیز ذبح عظیم مطرح شود؟ وصف عظیم برای خداوند به عنوان رب عظیم، برای قیامت به عنوان یوم عظیم و یا نبا عظیم، برای عرش، برای اخلاق پیامبر اسلام به کار رفته است. ایا می توان قربانی کردن گوسفندی را هم، ذبح عظیم تفسیر کرد؟

برخی مفسران گویی با چنین پرسشی در ذهن خود در گیرو دار شده اند؛ چگونه قربانی کردن گوسفند، ذبح عظیم است؟ در این باره تاویلات مختلفی روایت شده است. چنان که ماوردی ( در گذشت ، ۴۵۰ هجری) در تفسیر النکت و العیون به پنج روایت یا تاویل اشاره می کند. از جمله ؛ گوسفد مورد قبول خداوند بود و نیز موجب برکت بود، از بهشت آمده بود و جثه ای عظیم داشت. دیگر مفسران هم تقریبا بر همین نکات تاکید کرده اند. سخنی که مورد پذرش اکثر مفسران است، تاکید بر این نکته است که گوسفند بهشتی بود. و یا این که چون گوسفند از سوی خداوند فرستاده شده بود عظیم بود. به عنوان نمونه، زمخشری( در گذشت ،۵۳۸ هجری) در تفسیر کشاف در شان گوسفند، از ابن عباس نقل می کند: همان گوسفندی بود که هابیل قربانی کرده بود؛ در بهشت نگهداری می شد تا فدای اسماعیل شود. امام فخر رازی( در گذشت، ۶۰۶ هجری) نیز در باره عظیم دو قول را روایت کرده است. نخست: قول سعید بن
جبیر؛ آن گوسفند چهل پاییز در بهشت چریده بود و پر و پیمان و پروار شده بود، از این رو واژه عظیم را خداوند برای او به کار برده است. دوم: قول سدی، از این رو که آن گوسفند فدای اسماعیل شد، عظیم خوانده شده است. قرطبی در تفسیر الجامع لاحکام القرآن، قول نخست را نمی پذیرد و بر قول دوم رازی تاکید می کند. در تفسیر ابن کثیر( در گذشت، ۷۷۴ هجری) تاکید بر گوسفند و ویژگی های آن است. از جمله پشم گوسفند قرمز و نامش جریر بود. بغوی( درگذشت، ۵۱۶ هجری) در معالم التنزیل، برای نشان دادن ویژگی غیر معمول گوسفند، نوشته است؛ وقتی قرار شد گوسفند به جای اسماعیل قربانی شود، ابراهیم و اسماعیل و جبرئیل و گوسفند، همگی تکبیر گفتند.

بیضاوی( درگذشت، ۶۸۵ هجری) در انوار التنزیل، سه قول را روایت کرده است. گوسفند جثه ای عظیم داشت. دوم: از آن رو که فدای پیامبری شد، -اسماعیل پیامبر بود- و نیز فدای پیامبران نسل اسماعیل از جمله پیامبر اسلام، عظیم بود. قول سوم: آن گوسفند از بهشت آمده بود. ابن عطیه ( در گذشت، ۵۴۶ هجری) در تفسیر المحرر الوجیز، روایت کرده است که گوسفند تکوینی بود و نه این که از نسل گوسفندانی دیگر. این قول نشانه ای است که مفسران برای تبیین صفت عظیم، اقوالی را روایت کرده اند که گوسفند را در موقعیتی فراتر قرار می دهد. ثعلبی( درگذشت ۴۲۷ هجری) در تفسیر الکشف و البیان توجیه تامل انگیزی دارد. می گوید، گوسفند قربانی نسبت به دیگر گوسفندان عظیم بود!

طبرسی( در گذشت، ۵۴۸ هجری) در مجمع البیان از زاویه دیگری این راز را تفسیر کرده است. عظیم صفت اسماعیل است و نه گوسفند، گوسفند در حقیقت فدای انسانی عظیم شد.( لأنه فداء عبد عظيم.) این توجیه یا تفسیر، گرچه پذیرفتنی تر به نظر می رسد و صفت عظیم را از تخصیص آن به گوسفند منصرف می کند، اما با سیاق آیه ناهمخوان است. عظیم صفت ذبح- یعنی مذبوح- است و نه اسماعیل. علامه طباطبایی، دو قول را نقل کرده اند. عظمت در آن بود که گوسفند از سوی خداوند آمده بود و دوم: فدای اسماعیل شد.

اما نگاهی دیگر! ذبح عظیم امام حسین علیه السلام است و قربانگاه او عاشورا و کربلا. با این تاویل واژه عظیم معنای حقیقی خویش را پیدا می کند و راز قربانی شدن اسماعیل و فدیه او اشکار می شود. ایا برای چنین تاویلی قرائنی وجود دارد؟

یکم: شیخ صدوق در خصال، روایتی از امام رضا علیه السلام نقل کرده است، که به نحوی ذبح عظیم، شهادت امام حسین علیه السلام تاویل شده است. این روایت پس از شیخ صدوق در منابع مختلف از جمله تفسير نورالثقلين نوشته شيخ حویزی( زیسته در قرن ۱۱ هجری) نقل شده است. علامه طباطبایی این قول را نقل نکرده اند. بر اساس روایت، خداوند به ابراهیم می گوید، به جای سوگ فرزند و زاری بر او، بر سوگ امام حسین بگرید. سوگ امام حسین و عزای او در حقیقت همان ذبح عظیم است.( شیخ صدوق، خصال، ص. ۵۶تا ۵۹ و نیز نورالثقلین جلد ۴ ص. ۴۳۰ مکتبه الشیعه)

بر این سخن نقدی صورت گرفته است:
الف: اگر شهادت امام حسین فدیه قربانی شدن اسماعیل باشد، بایست شان اسماعیل از امام حسین بالاتر باشد؛ زیرا مفدی عنه- اسماعیل- مرجح بر مفدی به خواهد بود!
ب: قرآن قربانی فدیه را به شکل زمان گذشته روایت کرده است و نه آینده

دوم: ملا پریشان عارف حروفی لک زبان ( زیسته در نیمه دوم قرن هشتم و نیمه نخست قرن نهم هجری) مرثیه ای در باره شهادت امام حسین دارد. تعبیر ذبح عظیم را برای امام حسین به کار برده است:

ژه گفته راسان شنفتم نوید
کشته عشق او شهیداً شهید
ای اصل ثابت باغ عبادت
ای ذبح عظیم دشت شهادت

سوم: اقبال لاهوری با صراحت تمام و البته لطافت بسیار، باور دارد که راز قربانی شدن اسماعیل و ذبح عظیم، واقعه عاشورا و شهادت امام حسین بود. او شهادت امام حسین را از یک واقعه در زمانی خاص به پیمان انسان با خداوند تاویل می کند. شهادت امام حسین راز گشایی از همان پیمان بود:

هر که پیمان با هو الموجود بست
گردنش از قید هر معبود رست
ماسوی الله را مسلمان بنده نیست
نزد فرعونی سرش افکنده نیست
آن امام عاشقان پور بتول
سرو آزادی ز بستان رسول
الله الله بای بسم الله پدر
معنی ذبح عظیم امد پسر
سرّ ابراهیم و اسماعیل بود
یعنی ان اجمال را تفصیل بود
رمز قران از حسین آموختیم
زآتش او شعله ها اندوختیم
( اقبال، کلیات فارسی، در معنی حریت اسلامیه و سرّ حادثه کربلا، ص. ۷۴و ۷۵)

شهریار هم در شعر عاشورایی خود، تعبیر ذبح عظیم را برای شهیدان کربلا به کار برده است.

می برد در کربلا هفتاد و دو ذبح عظیم
بیش از اینها حرمت کوی منا دارد حسین

اگر بپذیریم که داستان قربانی شدن اسماعیل توسط ابراهیم، یک راز است. رازی که درجه دلدادگی عاشق- ابراهیم - را نسبت به معشوق خویش نشان می دهد. این راز سر به مهر، در کربلا و عاشورا گشوده می شود.
یک بزمگاه بزرگ! بزمگاهی که به تعبیر زینب سلام الله علیها، جز زیبایی چیزی نبود. ما رایت الا جمیلا! راز گشایی که پیامبران هم به روایت حسین مسرور در برابرش زانو می زنند:

مگر نوح بیند کزین موج خون ،
چسان کشتی آورد باید برون ،
ببیند خلیل خداوندگار ،
زقربانی خود شود شرمسار ،
کلیم ار ببیند شود جامه چاک ،
عصا بشکند بر سر اب و خاک ،
مسیحا اگر بیند این رستخیز ،
صلیب و سلب را کند ریز ریز

اما حکایت ان دو اشکال که بر این تاویل وارد شده است. نخست، در مرحله زندگی عاشقانه ، امام حسین و اسماعیل و ابراهیم و علی و پیامبر اسلام و مسیح و… اساسا تفرقه ای وجود ندارد و یا تقابلی و نیز ترجیحی…همه آنان شعله هایی از روشنای نور خداوندند. همه آنان ابعاد منشور یک وجودند. و نه پاره هایی از خطوط گسسته از یکدیگر. لا نفرق بین احد من رسله!

کنگره ویران کنید از منجنیق
تا رود فرق از میان این فریق!

روایت زمان هم، از زاویه دید و داوری خداوند ماضی و مستقبلش نسبت به ماست! و الا از دید او: صد هزاران سال و یک ساعت یکیست!

راز گشایی امام رضا علیه السلام و تفسیر بسیار درخشان اقبال لاهوری، از ذبح عظیم، رازی را بر ما می گشاید، که بی تردید تفسیر و تاویل گوسفند قربانی با همه جلالی که برایش روایت کرده اند، نخواهد گشود. تاویل ذبح عظیم به امام حسین آیه را تا ژرفای آسمان ها و جان انسان بالا می برد و تفسیر و تاویل گوسفند، سایه ای از تردید در ذهن می افکند. به راستی گوسفند و قربانی شدنش ذبح عظیم بود؟

سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (5)