نکته های قرانی ۱۹-۴۰

نوزدهم:میناگری های زبانی و ساختاری سوره كهف (۴۰)
نقد نظریّه تفسیری امام فخر رازی
بدون شک، تفسیر امام فخر رازی از زمرهٔ تفاسیر درجه اول قرآن مجید است. تقریبا کم تر صفحه ای از آن تفسیر دراز اهنگ را می خوانیم؛که در هر صفحه شاهد نکته اندیشه برانگیزی نباشیم. این خود دستاوردی بزرگ است. معنای این کمال احترام و تحسین امام فخر رازی این نبوده و نیست؛ که با او در تمامی نظریّات تفسیری اش موافق باشیم.
رازی در تفسیر داستان موسی و خضر چنان که شیوه اوست، با هر نکته اندیشه برانگیزی که مواجه می شود، تحت عنوان «مسالة»، پرسش هایی را مطرح می کند. با عنوان «حجة» به بیان استدلال ها و اجتهاد خویش می پردازد و نیزدر ذیل عنوان «بحث »در باره ان پرسش ها پاسخ می گوید. این سه واژه آشنا در تفسیر او، مسالة، حجة و بحث ویژه اوست. همین رویکرد نشانه ٔ روشنی از وجه اجتهادی و استدلالی تفسیر امام فخر رازی است. آیه الله محمد هادی معرفت، قرآن پژوه گرانقدر ، در کتاب التفسیر و المفسّرون فی ثوبة القشیب، در باره امام فخر رازی دو نکته بسیار مهم نوشته اند. یکم: تفسیر او از زمره بهترین و روشمندترین تفاسیر قرآن مجید است که به تجزیه و تحلیل مسائل و تمرکز بر بحث پرداخته است. دوم: او گشایشگر بزرگ در مورد بسیاری از مسائل دشوار و پیچیده در مباحث اسلامی و قرآنی است.(۱)
امام فخر رازی گویی به دشواری می تواند بپذیرد و باور کند که موسی پیامبر عظیم الشان با آن شکوه ویژه ماموریت پیدا کند تا از عالمی به قول او تبعیت نماید و علم بیاموزد. قول، تفاوت موسی بن عمران با موسی بن میشا بن یوسف را به تفصیل بیان می کند. گرچه اشاره می کند، وقتی در قرآن مجید همه جا که سخن از موسی است، مراد موسی بن عمران است. اگر موسای دیگری مورد نظر بود می بایست قرینه ای ذکر شود. اما در بحثی دیگر به تقویت این قول می پردازد که موسای همراه خضر غیر از موسی بن عمران بوده است. او میزان و ملاک را داوری در باره دو شخصیت گرفته است، که کدامیک برتر بوده اند. استدلال می کند؛ اگر خضر عضو جامعه بنی اسرائیل بوده است که نمی تواند بر موسی برتری داشته باشد. اگر هم خارج از بنی اسرائیل بوده است که این قول مغایر این آیه است که خداوند بنی اسرائیل را بر همه جهانیان برتری داده است. «بنابراین سخن کسانی که می گویند، موسی در این داستان غیر از موسی بن عمران است تقویت می شود.»
به نظر می رسد توجه و تاکید امام فخر رازی- که پیروان نامداری در بین دیگر مفسران قرآن مجید دارد. از این نقطه آغاز می شود که او به جای تمرکز بر بحث اصلی که رویارویی دو شیوه و دو نحوه نگاه و دو منزلت است، به دو مصداق پرداخته است. وقتی قرآن مجید نام خضر را مطرح نمی کند، در حقیقت به ما می گوید، به نام ها و اشخاص نپردازیم و متوجه ماهیت بحث و پیام اصلی داستان شویم. نگذاریم تا صورت راه را بر ما ببندد و از باطن غافل شویم. دیگر دلیلی برای توجیه فقهی کارهای خضر بر اساس شریعت رسمی موسی باقی نمی ماند. مثلا استدلال کنیم؛ خضر با اذن فحوی کشتی را شکست و دفع افسد به فاسد کرد. اگر صاحبان کشتی می دانستند که قرار است کشتی شان توسط شاه مصادره شود، حتما با خضر هم نظر می شدند. این شیوه امام فخر نگاه به داستان از چشم موسی، یعنی از چشم شریعت است. در حالی که قرآن در این داستان می خواهد بگوید، شریعت در خدمت انسان است و نه انسان در خدمت شریعت. قرآن می خواهد ما در پرتو رحمت الهی و علم لدنّی الهی به سوی دریافت و شناخت حقیقت پرواز کنیم. در انجیل مرقس سخنی از مسیح علیه السلام روایت شده است، که دقیقا همین مدعا را تفسیر می کند:

در يک روز سبت، عيسي از ميان مزارع گندم مي گذشت و شاگردانش درحالي که راه مي رفتند شروع به چيدن خوشه هاي گندم كردند.
فريسيان به او گفتند: «نگاه كن، چرا شاگردان تو كاري مي کنند كه در روز سبت جايز نيست؟»
عيسي فرمود: «مگر نخوانده ايد كه داوود وقتي خود و يارانش گرسنه و محتاج بودند چه كرد؟
در زماني كه ابياتار كاهن اعظم بود، به خانه خدا وارد شد و نان تقديس شده را كه جز كاهنان، كسي حق خوردن آنها را نداشت، خورد و به همراهان خود نيز داد.»
و به آنها فرمود: «سبت براي انسان به وجود آمد، نه انسان براي سبت.»(۲)
اگر یکبار عهد جدید را از این زاویه بخوانید که مسیح مثل خضر از رحمت عنداللهی و علم لدن اللهی بهره ور بود، فهم عهد جدید و مسیح و رفتار او جذابیتی دیگر پیدا می کند.
اگر ما از زاویه فقه به قران نگریستیم، در موضع موسی قرار می گیریم. نمی خواهم بگویم که بین فقه و حقیقت قران تباینی ماهوی وجود دارد. می خواهم بگویم که قران می خواهد ما این رشته الهی را بگیریم و رو به بالا سیر کنیم. نه اینکه با این حبل روشنگر و استوار درون چاهِ تنگ ِدرنگ در ظواهر بمانیم. ..
*********
پی نوشت:
۱- محمد هادی معرفت، التفسیر و المفسرون فی ثوبة القشیب، مشهد، دانشگاه علوم رضوی، ۱۳۸۳ ،ج، ۲ ص: ۸۷۲-۸۷۳
۲-انجیل مرقس،باب دوم، آیات ۲۳ تا ۲۸

سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (7)