نکته های قرآنی-۱۰۲

میناگری های زبانی و ساختاری سورهٔ کهف-۱۰۲

د: بحث روائی
در بارهٔ سهو و یا نسیان توسط پیامبر اسلام، بحث روائی مشهورو مناقشه برانگیزی وجود دارد. از آن جا که در دو سوی این بحث و مناقشه شیخ صدوق (۳۰۶-۳۸۱ ق) و شیخ مفید ( ۳۳۶-۴۱۳ ه) قرار گرفته اند. این اختلاف نظر بُعد مهم و قابل توجهی یافته است. نخست، شیخ مفید به عنوان شاگرد شیخ صدوق به خود اجازه داده است که نظریهٔ استاد خود را در بارهٔ حدیث یا احادیث سهوالنبی نقد کند. گرچه با افسوس شیخ مفید واژگان و عباراتی را به کار برده است که شایسته مقام و موقعیت ایشان نیست. افزون بر آن، ان دو نمایندگان مکتب فقهی قم و بغداد به شمار می آیند. گفته شده است که مکتب فقهی قم بیشتر حدیث محور و یا اخباری بوده است و مکتب فقهی بغداد، عقل محور و استدلالی.
شیوه نگاه و استدلال آن دو را می توان در باره نحوهٔ مواجه با حدیثی که از سهو پیامبر اسلام در نماز روایت می کند، دریافت. به کمانم یکی از معمول ترین سهو ها، برای هر انسانی همین سهو در نماز است. از این رو بحث شکیات نماز در کتاب الصلوة تمامی رساله های فقهی و فقه استدلالی مطرح شده است… این نکته را در نظر داشته باشید؛ وقتی قرآن مجید از وضعیت بشری پیامبر سخن می گوید و تاکید می کند که او نیز بشری ست مثل شما، آیا مراد از این آیه و تعبیر بشر بودن پیامبر فقط توجه به حیات طبیعی پیامبر، مثل خوردن و اشامیدن و مشی در بازار و ازدواج بوده است. یا او نیز در حوزه فکر و خیال شبیه مردم زمانه خود بوده است. مثلا او هم مطلبی را فراموش می کرده است و تنها وجه ممتاز او وحی است.
احادیث سهو النبی روایت می کنند که پیامبر اسلام در خواندن نماز دچار سهو شد. نماز را چند رکعت کم و یا افزون خواند. بدیهی است که جزئیات نماز مورد بحث در احادیث مختلف تفاوت هایی دارد، لکن در اصل اتفاق افتادن سهو همهٔ احادیث همداستانند.
چنان که می دانیم مجموعه های حدیثی معتبر اهل سنت پیش از مجموعه های حدیثی شیعه فراهم شده است. نخستین مجموعه حدیث شیعه اصول کافی ثقة الاسلام کلینی است که ایشان در سال ۳۲۹ هجری در گذشته اند. در حالی که نخستین مجموعه حدیثی اهل سنت صحیح بخاری است. محمد بن مسلم بخاری در سال ۲۵۶ هجری در گذشته است. در کتاب السهو در صحیح بخاری، از عبدالله بن بُحَینَه روایت کرده است؛ پیامبر اسلام در نماز ظهر پس از رکعت دوم، فراموش کرد که بنشیند-تشهد بگوید.- برخاست و نماز را تمام کرد.پس از نماز دو سجدهٔ سهو به جای آورد. (۱) در روایتی دیگر از علقمة از عبدالله روایت شده است که پیامبر اسلام نماز ظهر را پنج رکعت خواند. پس از پایان نماز از ایشان پرسیدند که آیا بر نماز رکعتی افزوده شده است؟ وقتی برای پیامبر توضیح دادند که ایشان نماز چهار رکعتی را پنج رکعت خوانده است، پیامبر روی به قبله نهاد و دو سجدهٔ سهو انجام داد.(۲)
روایات سهوالنبی در کتب اربعه شیعه هم امده است. رویکرد کلینی و صدوق و طوسی در این باره متفاوت است.
یکم: در کتاب کافی، در کتاب الصلوة باب، مَنْ تَكَلَّمَ فِي صَلَاتِهِ أَوِ انْصَـرَفَ قَبْلَ أَنْ يُتِمَّهَا أَوْ يَقُومُ فِي مَوْضِعِ الْجُلُوسِ، حديث شماره یک، روایت شده است که پیامبر اسلام نماز ظهر می خواند، دچار فراموشی شد. وقتی نماز را تمام کرد، ذوالشِّمَالین گفت: یا رسول الله! آیا در بارهٔ نماز امر تازه ای نازل شده است؟ پیامبر پرسید: چطور مگر؟ گفت: نماز ظهر را دو رکعت خواندید. پیامبر از دیگران هم پرسید: شما هم همین نظر را دارید؟ گفتند بله. پیامبر بر خاست و دو رکعت دیگر نماز خواند. و دو سجدهٔ سهو هم به جای آورد.(۳
کلینی چنان که روش معمول اوست در این باره به نحو مشخص اعلام نظری نکرده است. اما شارحان کافی بعضا این روایت را بر اساس تقیّه تفسیر کرده اند، تفسیری غیر موجه و نا به جا.
در همین باب کافی، حدیث سوم پیام متفاوتی دارد. در واقع در حدیث فلسفه و یا دلیل سهو پیامبر از طرف امام به خداوند نسبت
داده می شود. خداوند خواست آنان-مسلمانان - را آگاه کند.« إِنَّمَا أَرَادَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يُفَقِّهَهُم »
تفسیر یا معنای متناسبی که می توان برای تعبیر، « خداوند اراده کرد تا آنان را اگاه کند»، پذیرفت، این است که خداوند خواست تا پیامبرش دچار سهو شود؛ تا مردم متوجه شوند که پیامبر هم انسانی همانند آنان است. همان گونه که هر کس ممکن است در نماز دچار سهو شود و از یاد ببرد که در کدام رکعت نماز است؛ این امر برای پیامبر هم قابل تصور و ممکن است. به اين نظر و بیان نهادن نظریه «اسهاء النبی» شیخ صدوق و تفاوت آن با « سهو النبی» بعدا توضیح می دهم
************
پی نوشت:
(۱) امام ابی عبدالله محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، تحقیق خلیل مامون شیخا( بیروت، دارالمعرفة،۱۴۳۵/۲۰۱۴) ص۳۵۰
کتاب السهو الصلوة، حدیث شماره:۱۲۲۵ و نیز ۸۲۹ باب من لم یر التشهد الاول واجبا
(۲) همان، حدیث شماره: ۱۲۲۶ و نیز حدیث شماره:۴۰۱ و ۴۰۴
و نیز نگاه کنید به: صحیح مسلم، باب السهو فی الصلوة و السجود له، حدیث شماره: ۹۴۰
http://www.sonnaonline.com/DisplayResults.aspx?Menu=1&ParentID=86&Flag=dbID&Selid=186627

(۳) ثقةالاسلام شیخ کلینی، اصول الکافی، ج ۳ ص۳۵۶

سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (3)