پدیده آبان ماه، سخن گفتن خوب و آوای نرم! (۱۱)


حکومت گران با مردم خود، و با دشمنان خود، با چه واژگان و زبانی صحبت می کنند؟ روزگاری بود که سخنرانی در سالن شهری کوچک، یا هنگامی که روحانی در گوشه مسجد گمنامی سخنی می گفت، نه تنها در شهر بازتاب و واکنشی نداشت، چه بسا که اهل محله هم با خبر نمی شدند.
اما در جهان امروز، کافی ست که نوجوان و یا جوانی با موبایلش صدا و سیمای سخنران را ضبط کند. ساعتی بعد دنیا باخبر می شود.
یک وقتی! در سال های مسئولیتم، گزارشی در شورای انقلاب فرهنگی به ابتکار برخی از اعضای اصولگرا مطرح شد. گزارش علیه وزارت ارشاد بود، و به مصادیقی از نشریات و کتاب های منتشره اشاره کرده بود. دو ساعتی قرائت گزارش به طول انجامید. از من خواسته شد که پاسخ بگویم. گفتم پاسخ را فی المجلس نمی توانم بدهم. گزارش در اختیار ما قرار گیرد، ما پاسخی مکتوب و نیز شفاهی در جلسه شورای انقلاب فرهنگی خواهیم داد.
گفتم صد مسجد مشهور را در مراکز استان ها شناسایی کنند، و از ده سخنرانی در هر مسجد نوار صوتی بگیرند. نتیجه می شود هزار سخنرانی، این هزار سخنرانی را بررسی کنند، و موارد ذیل را مشخص کنند:
۱- آقایان آیات قرآنی را از لحاظ نحو آیات اشتباه خوانده اند.
۲- حدیثی را به جای آیه و یا به عکس مطرح کرده اند.
۳- مطالب غیر مستند و مساله ساز
گزارش قابل تاملی بود. سرجمع وقتی این گزارش را با گزارش علیه کتاب و مطبوعات با هم سنجیدم، بدیهی بود که کتاب و مطبوعات شرایط بهتری داشتند، یا نمره بهتری می گرفتند. بی مطالعه سخن گفتن، بر اساس تداعی حرف زدن، بی نتیجه و رها بودن سخن، همان که در حوزه ها مشهور بود که: «آقا! قایل به ربط نیست!» مشخصه اکثریت قریب به اتفاق خطابه ها بود.
وقتی یک روحانی که برای منبرش پول خوبی هم می گیرد، وقتی صرف نمی کند و به شنونده احترام نمی گذارد، و بدتر از آن از زبان تهمت و ناسزا استفاده می کند، بدیهی است که بین او و مردم مستمع فاصله ایجاد می شود، و مسجد خلوت می شود. اگر روحانی چهره حکومتی هم داشته باشد، این فاصله تبدیل به فاصله دولت-ملت می شود.
چرا روحانیان ما اینگونه با تحکم سخن می گویند، و به آثار و جوانب اینگونه سخن گفتن توجه ندارند؟ شما شیوه سخن گفتن آیت الله شیخ محمد یزدی - رئیس جامعه مدرسین قم - با دو نفر از مراجع تقلید، آیت الله شبیری زنجانی و آیت الله علوی بروجردی را به یاد دارید. سخن نبود، طشتی از آتش و خاکستر بود که آقای یزدی به ظاهر بر سر مراجع و در حقیقت بر سر خود ریخت. نمونه جدید ترش جدال اَسوَء شیخ محمد یزدی و شیخ صادق لاریجانی با ادبیات ویژه عتیق بود. وقتی آقایان با خودشان که همگی اهل اصطلاحند، چنین سخن می گویند، با دیگران چگونه سخنی خواهند گفت؟
این شیوه سخن گفتن، دو دلیل عمده دارد. یکم: روحانیان ما خود را عالم می دانند. واژه «علما» را احتکار کرده اند. مثلا در دانشکده ادبیات و یا حقوق، اگر پنجاه نفر اعضای هیات علمی باشند و دو نفر آنان در زیّ آخوندی، آن دو نفر عالمند و بقیه فاضل!
در جلسه ای که دکتر سید جعفر شهیدی حضور داشتند، یکی از روحانیون مشهور کنار دستم بود. بعد از صحبت دکتر شهیدی گفت: ایشان فاضل هستند! گفتم نه! ایشان از همه آخوند های این جلسه از جمله جنابعالی سوادفقهی و اصولی و ادبیت و عربیتشان بیشتر است، شما فاضلی!
البته واژه دانشمند هم در ادبیات ما همین سرنوشت را داشته است، به فقیهان، دانشمند می گفته اند.
نکته ای دارم ز دانشمند مجلس باز پرس
توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر می کنند!
دوم: روحانیان در مناصبی هستند که قدرت پیدا کرده اند. درباره صلاحیت اشخاص تصمیم می گیرند، پاسخگو هم نیستند. قدرت به انسان زبان و واژگان جدیدی می بخشد.
قبلا شاهد بودیم که روحانیون زبان خاص خودشان را داشتند، تکیه کلام ها و واژگانی متفاوت از زبان زنده و روزمرّه مردم. امام خمینی در صحبت هایشان، زبانی ساده و صمیمی و قابل فهم برای توده مردم به کار می بردند. آیت الله هاشمی رفسنجانی، سبک سخن گفتن کشدار و مطنطن آخوندی را عوض کرد، و در نماز جمعه به شیوه ای تازه، ساده و روان، سخن می گفت.
بدیهی ست که سبک سخن هر کس، نشانه ای از سبک اندیشه و سلوک اوست. با تاسف، در موارد متعددی شاهد خشونت کلامی در خطبه های جمعه و یا سخنرانی های روحانیان به مناسبت های مختلف بوده و هستیم. این سبک سخن گفتن به بدنه اجتماعی هم تسرّی پیدا کرده است. اخیرا در جلسه شورای انقلاب فرهنگی، بگومگویی بین حسن روحانی و رحیم ازغدی پور اتفاق افتاده است. علی مطهری روایتی از ادبیات مواجهه را نقل کرده است. اگر سخن علی مطهری درست باشد، می بایست به همین یک دلیل، رحیم پور ازغدی پاسخگوی چنان زبانی بوده و در جای دیگری مشغول کار شود! البته آن واژه را اعلیحضرت همایونی، به روایت اسدالله علم، برای هویدا و خلعتبری و اقبال و ملت مصر و البته علم بهم بی نصیب نمی ماند .نقل و نبات سخن شاه همان واژه بود. اما او که تربیت اسلامی نداشت و مدعی اخلاق نبود.
این نحوه گویش، زبان و ادبیات، مردم را از حکومت و دولت جدا می کند. به همین خاطر، خداوند پیامبر را از داشتن دوصفت منفی به دور می داند:
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّـهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّـهِ ۚ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ ﴿١٥٩، سوره آل عمران)
پس به [بركت‌] رحمت الهى، با آنان نرمخو [و پُرمِهر] شدى، و اگر تندخو و سختدل بودى قطعاً از پيرامون تو پراكنده مى‌شدند. پس، از آنان درگذر و برايشان آمرزش بخواه، و در كار[ها] با آنان مشورت كن، و چون تصميم گرفتى بر خدا توكل كن، زيرا خداوند توكل‌كنندگان را دوست مى‌دارد.
آیه مثل یک منشور، ابعاد مختلف را در بر گرفته است. برای این که مفهوم «لنت» به معنای نرمی و مهربانی، که صفت پیامبر اسلام بود، به روشنی تبیین شود، مفهوم مخالف آن، «فظّ» به معنای تند خویی و بد زبانی، نفی شده است. نرمی، مبتنی و متکی بر رحمت خداوند است، و تندی، مبتنی بر سخت دلی و قساوت!
پیامبر توصیه می شود که مردم را ببخشد، از خطاهای آنان در گذرد. برای مردم از خداوند طلب استغفار کند، و مهمتر از همه، مردم را در امر حکومت دخالت دهد و با آنان مشورت کند.
اگر چنین راه و رسمی داشتیم. نمی بایست در امر تصمیم گیری برای افزایش نرخ بنزین، مجلس که نمایندگان مردمند و شأن کار و حضورشان هم مشورت است، بی خبر بمانند و دور زده شوند.
امروزه همه سخنانی که از تریبون های عمومی، از بالای منبر و یا گوشه محراب و سالن سخنرانی گفته می شود، ساعتی یا حتی لحظاتی بعد، در دنیا منتشر می شود. شیوه تصمیم گیری ها و رفتار حکومت ها در جلوی چشم دنیاست. اعمال محدودیت ها پایدار نیست، و موقتی و مقطعی خواهد بود. جهان جام جهان نماست! همه چیز آشکارست. در چنین جهانی، حاکمان به توصیه پیامبر اسلام، می بایست کیّس، فطن و حذر باشند، و هوشیار و دوراندیش و باریک بین و مراقب، به ویژه در شیوه و سبک سخن گفتن با مردم. به قول فردوسی: سخن گفتن خوب و آوای نرم!

سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (0)