نقد « تحریف مدرن» اندیشه و سلوک امام خمینی (۲۲))

فضا سازی تبلیغاتی- روانی جنگ
فیلم قادسیه

دولت عراق در اواخر سال ۱۹۷۹. برابر با پائیز سال ۱۳۵۸ که انقلاب اسلامی هنوز مستقر نشده است و با بحران های داخلی رویاروست. احزاب و گروه های مسلح در مناطق مختلف کشور به ویژه کردستان و آذربایجان غربی و کرمانشاه و خوزستان و بندر ترکمن و بلوچستان امنیت ملی را تهدید می کردند. البته دولت عراق از طریق ارتباط با برخی از این گروه ها و تامین مالی آن ها از شیوه عمل آن ها با خبر بود. موسسه سینما و تئاتر عراق در فکر ساختن فیلمی با عنوان «قادسیه » بر آمد. این فیلم یکی از نشانه ها و دلایل روشن اندیشه در باره جنگ علیه ایران، تفسیر انگیزه جنگ و آماده سازی فضای تبلیغاتی جهان عرب علیه ایران است.
به پیشنهاد سازمان سینمایی عراق، به گروهی از سینماگران مطرح مصری و دیگر کشور های عربی، مأموریت داده می شود تا فیلمی در باره نبرد قادسیه به فرماندهی سعد ابن ابی وقاص علیه کشور ایران به فرماندهی رستم فرخزاد ساخته شود. ۱۵ میلیون دلار صرف ساخت این فیلم می شود. شناخته شده ترین کارگردان و فیلمنامه نویسان و بازیگران مصری و عراقی و سوری و مراکشی و اماراتی و کویتی در فیلم ایفای نقش می کنند. به دلیل اهمیت موضوع دقیق تر به بررسی فیلم می پردازم. اگر تنها از زاویه ساخت همین فیلم قادسیه، حمله ارتش عراق به ایران را بررسی کنیم. تردیدی باقی نمی ماند که عراق از همان ماه نخست پیروزی انقلاب اسلامی و شاید در همان سال های شکفتگی و جوشش انقلاب اسلامی در ایران، یعنی از سال ۱۳۵۶ و مشخصا در سال ۱۳۵۷ که اشکار بود، نظام شاهنشاهی نمی تواند در برابر انقلاب ایستادگی کند؛ و سرنگون می شود؛ صدام در اندیشه حمله به ایران و طراحی قادسیه صدام بود. فیلم قادسیه با عوامل مشهور سینمایی با مشخصات زیر کار ساختش آغاز می شود:
کارگردان: صلاح ابویوسف، کارگردان مشهور مصری
نویسندگان فیلمنامه: محفوظ عبدالرحمن، نویسنده مصری
علی احمد باکثیر، نویسنده مصری
صلاح ابویوسف، کارگردان فیلم
موسیقی فیلم: ولید غلمیه، موسیقدان لبنانی و رئیس اکادمی ملی موسیقی لبنان
بازیگران اصلی:
عزت العلائلی، فوق ستاره سینمای مصر و جهان عرب
سعاد حسنی، فوق ستاره سینمای مصر
شذی سالم، ستاره سینمای عراق
محمد حسن الجندی، هنرمند، نمایشنامه نویس مراکشی
مهمترین بازیگران دیگر:
لیلی طاهر، مصری
هاله شوکت، سوری
سعدیه الزیدی، عراقی
طعمه التمیمی، عراقی
هانی هانی، عراقی
محمد المنصور، کویتی
و…
سه فوتبالیست اماراتی هم در فیلم بازی کرده اند!
سعدی یونس
علی عبدالله علی الانصاری
ثامر محمد
امور صحنه و جلوه های ویژه به سینماگران اسپانیایی سپرده شده بود:
امور صحنه و دکوراسیون: انیتو ربال
جلوه های ویژه: فرانسیسکو پراسپر
پیداست قرار است یک « فیلم فاخر» به اصطلاح سینماگران ایرانی، با هزینه هنگفت ساخته شود. موقعی با کارگردان و تیم او در باره فیلم صحبت می شود، که هیچ نشانه ای از جنگ عراق علیه ایران وجود ندارد، همگی سینماگران گمان می کنند که در ساخت فیلمی تاریخی نقش دارند. یا حداکثر گمان می کنند همان گونه که معمر قذافی برای فیلم محمد رسول الله ، سرمایه گذاری کرد. عراق هم می خواهد، در همان حال و هوا فیلمی بسازد. هزینه فیلم محمد رسول الله که در سال ۱۹۷۶ ساخته و سال ۱۹۷۷ اکران شد، ده میلیون دلار بود. حال عراق با ۱۵ میلیون دلار به قیمت سال ۱۹۷۹ می خواهد یک فیلم تاریخی اسلامی بسازد. فیلم محمد رسول الله را مصطفی عقاد ( مقتول توسط داعش در سال ۲۰۰۵ در اردن) کارگردان بزرگ مصری با بازیگری آنتونی کوئین و ایرنه پاپاس ستارگان جهانی سینما کارگردانی کرد. بدیهی است مدتی صرف نوشتن فیلمنامه توسط فیلمنامه نویس بر اساس متن نمایشنامه « ابطال القادسیه » می شود. به نظرم تهیه کننده در طول نوشته شدن فیلم نامه با نویسندگان در ارتباط و در داد و ستد بوده است. نشانه هایی از اعمال سلیقه تهیه کننده در فیلم دیده می شود. نشانه هایی که بعدا با قادسیه صدام تناسب پیدا می کند.
یکم: در دیالوگ های فیلم تأکید بر
« آزاد ساختن سرزمین های عربی »است، که فارس ها اشغال کرده اند. به عنوان نمونه به دقیقه ۴۷ تا دقیقه ۶۰ از نسخه دو ساعته و ۵۷ دقیقه ای اگر نگاه کنید، مدام از بازپس گیری «ارض العرب» سخن گفته می شود.این نکته طبعآ بر تاریخ تحمیل شده است. هدف مجاهدان مسلمان در حقیقت گسترش اسلام بود. از تمامی نشانه ها و اشاره های مجاهدان مسلمان از جمله سعد بن ابی وقاص و حتی مغیرة بن شعبه همین توجه و تأكید بر اسلام آشکار است. تاریخ طبری متن درجه اولی است که می توان نبرد قادسیه را به تفصیل در این کتاب دید.
دوم: در فیلم اسب سپید زیبایی به نام شموس نقش بازی می کند. شیوه وداع اسب با مثنی بن حارثه سردار اسلامی که در بستر بیماری و مرگ بود، یکی از اوج های سینمایی فیلم است، همسر مثنی بن حارثه، سلمی، پس از مرگ مثنی اسب او را برای سعد ابن ابی وقاص به عنوان هدیه ای از سوی مثنی می برد. سعد هم يك بار دور اسب طواف می کند، عاشق سلمی می شود. در قادسیه اسب مثنی اسب اوست و سلمی همسر سعد می شود. نکته قابل توجه، رنگ سپید اسب است و نام اسب که شموس است، شموس به معنای اسبی است که به بیگانه رکاب نمی دهد. صدام حسین اسب سپید را بسیار دوست داشت، اسب سرکش شموس را می پسندید. در اصطبل اسبانش، که بیش از هفتاد اسب داشت و بیش از صد میلیون دلار ارزش اسب های او بود. بیست و سه اسب سپید داشت، نام زیباترین اسب سپیدش شموس بود! اصطبل اسبان صدام سرنوشتی نامراد مثل فیلم قادسیه پیدا کرد. بغداد سقوط کرد، برخی اسب ها را دزدیدند. برخی اسب ها را آمریکایی های اسب شناس غنیمت گرفتند، فروختند یا منتقل کردند. اسب های بازمانده بی مربی و بی علوفه و بی تیمار ماندند…
بسیار بعید می دانم که بازیگران فیلم به نکاتی که اشاره کردم توجه داشته اند. اما تردید دارم که نویسندگان فیلمنامه و کارگردان از پشت پرده این نکات بسیار مهم محتوایی و شکلی بی خبر بوده باشند. نویسندگان فیلمنامه، در واقع صلاح ابویوسف و محفوظ عبدالرحمان بوده اند. علی احمد باکثیر که نامش به عنوان نویسنده فیلمنامه ذکر شده است. در سال ۱۹۶۹، یعنی یک دهه قبل از نوشتن فیلمنامه در گذشت، منتها فیلم نامه بر اساس نمایشنامه بسیار مفصل « ملحمه عمر» او نوشته شده است. نمایشنامه ۱۹ بخش دارد و یک بخش با عنوان «ابطال القادسیه» نامیده شده است. همین بخش دستمایه فیلمنامه بوده است. در باره اسب، اتفاقا یک جا در متن باکثیر از اسب سعد ابن ابی وقاص نام برده شده است. البته اسب از آن مثنی بن حارثه نبوده است. نام اسب سعد ابن ابی وقاص «بلقاء» بوده است . (۱)
عرفات که دندان های صدام را شمرده بود، یک بار در گفتگو با صدام، از علاقه پر شور صدام به اسب سپید استفاده کرد و به صدام گفت: « تو و من سوار بر اسبان سپید وارد بیت المقدس می شویم تو مانند صلاح الدین ایوبی قهرمان امت عرب خواهی بود.»
نکته سوم: در فیلم شاهد همکاری و شرکت مسیحیان در نبرد قادسیه علیه ایرانیان هستیم. این مطلب در منابع تاریخی دیده نمی شود. در کتاب ابطال القادسیه که فیلمنامه بر اساس آن نوشته شده است، چنین امری دیده نمی شود. می توان پنداشت، این نکته نیز به سفارش تهیه کننده عراقی در فیلمنامه گنجانده شده است.
عوامل اصلی فیلم قادسیه به عراق دعوت می شوند. عزت العلائلی که در واقع ستاره فیلم و نقش سعد بن ابی وقاص را بازی می کند. اندکی تردید دارد که با توجه به مواضع تند صدام حسین علیه انور السادات، به دلیل پیمان صلح کمپ دیوید با اسرائیل به عراق برود یا نه؟ انور سادات در گفتگوی تلفنی، عزت العلائلی را تشویق می کند که در ساخت فیلم حضور داشته باشد و به عراق برود. علائلی ماجرای گفتگوی تلفنی اش با انور سادات را در مصاحبه با نشریه المجله شرح داده است. (۲)
کارگردان صلاح ابویوسف و عزت العلائلی بازیگر نقش سعد بن ابی وقاص و سعاد حسنی بازیگر نقش سلمی همسرسابق مثنی بن حارثه و همسر فعلی سعد ابن ابی وقاص در روستایی در فاصله ۸۰ کیلومتری بغداد، که از حیث خرمی و سرسبزی و لطافت هوا مثل مناطق ساحلی شمالی مصر بود. به دیدن صدام حسین می روند. ناهار را با صدام می خورند. صدام در این دیدار مطلقا وارد مباحث سیاسی و اختلافاتش با انور سادات نمی شود. به شرح و بسط خاطرات دوران اقامتش در مصر و دوستی اش با محمود السعدنی ( ۱۹۲۸- ۲۰۱۰) طنزنویس مشهور مصری می پردازد، تاثیر مثبتی بر ذهن علائلی و ابویوسف و سعاد باقی می گذارد.
ساخت فیلم در منطقه ای در نزدیکی بغداد به نام الحبانیّه آغاز می شود. برای نقش بازیگران سپاه ایران یا فارس ها، از دانشجویان دانشکده افسری ارتش عراق استفاده می کنند. فیلم بر اساس معیار فرشته و شیطان و تقابل خیر و شر ساخته شده است. فارس ها فاسد و شرابخواره و خائن و خوشگذرانند. با چهره هایی پخمه و فروریخته، مثل چهره پف کرده رستم فرمانده سپاه ایران در فیلم که توسط حسن الجندی بازیگر مراکشی بازی شده است.
فیلم در تابستان ۱۳۵۹ پیش از آغاز جنگ عراق با ایران در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ ساخته می شود و در تابستان سال ۱۳۶۰، یعنی در ماه دهم از جنگ عراق با ایران نمایش داده می شود. در این مقطع اتفاق قابل توجهی در تبلیغات جنگی عراق می افتد. در بیانیه های نیروهای مسلح، در اخبار رادیو و تلویزیون عراق، در سرمقاله ها و مقالات روزنامه الثوره و الجمهوریه، همه از « قادسیه صدام» سخن می گویند. قادسیه صدام در واقع عنوانی است که از سوی رژیم عراق به جنگ داده شد. چنان که ما در ایران، جنگ را « دفاع مقدس » نامیدیم. درست در همین حال و هوا فیلم قادسیه در دهم تيرماه ۱۳۶۰( یکم ماه جولای ۱۹۸۱ ) نمایش داده می شود، ولی افتاد مشکلها!رؤیای صدام که می خواست با این فیلم از خود شخصیتی هم طراز با سعد ابن ابی وقاص بنمایاند. چنان که با همان ژست عزت علائلی سوار اسب سپیدش می شد و از ارتش عراق سان می دید. اما تیرش به سنگ خورد. جنگ چنان که صدام پیش بینی می کرد، پیش نرفت. مقاومت رزمندگان ایرانی، ارتش عراق را زمین گیر کرده بود. گرچه در همان زمان نمایش فیلم ما در ایران با فاجعه ۷ تیرماه ۱۳۶۰ رویارو شدیم. بحران استیضاح بنی صدر اتفاق افتاد. مجاهدین خلق جنگ خیابانی مسلحانه و ترور ها را شروع کرده بودند. اما نظام در ایران برغم جنگ، گام به گام استقرار می یافت و بحران ها را پشت سر می نهاد. ریشه های انقلاب محکم می شد و به تعبیر قرآن مجید « فاستوی علی سوقه » وقتی فیلم قرار شد اکران شود و به جشنواره کان و مسکو نیز فرستاده شد. سوریه و لبنان و الجزایر از اکران فیلم خود داری کردند. عربستان که اساسا سینما نداشت. در کشورهای حاشیه خلیج فارس، سینما رونقی نداشت. در مصر دانشگاه الازهر، اجماع علمای الازهر، در بیانیه ای اکران فیلم را به دلایلی ممنوع اعلام کردند. در فیلم جهره صحابی پیامبر سعد ابن ابی وقاص نشان داده می شود. بر اساس فتوای علمای الازهر، نمی توان چهره صحابی پیامبر را که جزو عشره مبشّره است و از سوی پیامبر اسلام به بهشت وعده داده شده است، نمایش داد. افزون بر آن سعد با سلمی در فیلم روابط خوش و بش و نوازش زناشوهری دارند. در فیلم در استخر شاه ایران کاملا برهنه و تعدادی نیمه برهنه نمایش داده می شوند. به هر حال در مصر که پایتخت سینمای جهان عرب است. فیلمی که صلاح یوسف کارگردانش بود و عزت العلائلی و سعاد حسنی بازیگرانش، مجال اکران پیدا نکرد. در یک یا دو سینما، برای یک یا دو روز بی سر و صدا نمایش داده شد. به قول مالک خوری بزرگترین فیلم تولید سینمای جهان عرب، که در آن بیش از سیصد هنرپیشه شناخته شده از جهان عرب حضور داشتند، به خاک فراموشی سپرده شد!
مشکلات فیلم از زمان اکران به بعد بروز پیدا کرد. کارگردان و هنر پیشه ها متهم شدند، که خود را به حزب بعث و سیاست تجاوز طلبانه صدام فروخته اند. منتقدین از زوایای مختلف فیلم را نقد کردند. جنگ قادسیه بین مسلمانان و کفار بود. در حالی که صدام به یک کشور اسلامی که انقلابی اسلامی در آن اتفاق افتاده بود حمله کرده بود. در فیلم ایرانیان شرابخوار و فاسد معرفی شده اند. در حالی که با انقلاب اسلامی چهره فرهنگی و اجتماعی ایران تغییر کرده بود. عزت العلائلی به صراحت گفت: از این که در این فیلم بازی کرده ام و ابزار سیاست تجاوز طلبانه رژیم عراق شده ام، متاسفم. او دیگر به عراق سفر نکرد. در سال ۱۹۹۶ که می خواستند فیلم را به عنوان بخشی از پانورامای سینمای عراق در جشنواره اسکندریه نمایش بدهند، با نمایش فیلم مخالفت شد. در سال ۲۰۱۴ در قاهره، در دارالاوبرا، در برنامه بزرگداشت سینمای صلاح ابویوسف فیلم نمایش داده شد، دوباره امواج سنگینی از انتقاد برپا شد. از فیلم به عنوان ابزار تبلیغاتی و با هدف تأیید نظام سابق و سرکوبگر عراق نام برده شد. گفته شد که فیلم صرفاً وسیله ای تبلیغاتی برای توجیه حمله متجاوزانه رژیم عراق در جنگی ناعادلانه بوده است. اسامه انور عکاشه مقاله تندی علیه فیلم نوشت. گفت: فیلم بر اساس اهداف تبلیغاتی ساخته شده است. ابزار تبلیغاتی به نفع جنگی ظالمانه که عراق با حمایت آمریکا علیه ایران بر پا کرد. عکاشه نوشت: « گمان نمی کنم ابویوسف به ساختن چنین فیلمی افتخار کند، بلکه این فیلم را از بدترین فیلم های کارنامه عمرش محاسبه خواهد کرد! چه ارتباط و تناسبی بین سعد ابن ابی وقاص و صدام حسین وجود دارد؟» (۳)
در یک کلام، فیلمی که سند اندیشه و انگیزه و عزم صدام حسین برای اغاز جنگ محسوب می شود. و در واقع تصمیم بر ساخت فیلم چند ماه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی گرفته شده بود؛ نتیجه عکس داد.
و اما فیلم، انصافا فیلمی بازاری و صدام پسند است. شما فیلم را از هر نظر که بخواهید با محمد رسول الله و یا عمر مختار بسنجید. اصلا قابل مقایسه نیستند. فیلم قادسیه مثل کودکی بود که نارس و ناقص و مرده به دنیا آمد.
عبدالجبار العتابی در مقاله: هل وراء عرض « قادسیة » في « القومي سينما» اسرار؟ به رازهای پس پرده پروژه شکست خورده فیلم قادسیه صدام پرداخته است. (۴)
در یک کلام سرنوشت فیلم مثل سرنوشت رؤیای صدام و سرانجام جنگ شد.

پی نوشت:
*****
(۱) علی احمد باکثیر، ملحمة عمر، ابطال القادسية، ص ۵
https://ia803100.us.archive.org/3/items/85140/486.pdf
(۲) مصاحبه عزت العلائلي با المجله، صفاء عزب، ۱۲ دیسمبر ۲۰۱۹

(۳) مالک خوری، تحول اکبر انتاج سینمائی الی اکثر فیلم مغمور فی تاریخ السینما العربیه، عین علی السینما، ۲۱دیسمبر، ۲۰۱۹
(۴) عبدالجبار العتبی، ایلاف، ۴ دیسمبر ۲۰۱۴


سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (0)