شعشعه مناجات شعبانیه (۶۵)

حسن ظنّ به خداوند

فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا ﴿٥﴾ إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا ﴿٦﴾
پس [بدان كه‌] با دشوارى، آسانى است.
آرى، با دشوارى، آسانى است.
لطایف و اشارات متعددی در این آیات و سوره وجود دارد، تمامی لطایف و اشارات، تبیین کننده، حسن ظنّ به خداوند است. گویی آیات آفتابی از امید و طمانینه بر جان انسان می تاباند.
یکم: آیه نخست سوره که به شرح صدر توجه دارد، در آیات بعدی که با سختی آسانی ها وجود دارد، در واقع به شرح صدر معنی می دهد. یا شرح صدر را تفسیر می کند. شرح صدر به معنای توسعه قلب با شادی امید و اعتماد است!
دوم: حرف « فاء» در ابتدای آیه: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا ﴿٥﴾ نشانه ای است، که راحتی و طمأنینه بی درنگ پس از سختی فرا می رسد. گویی آسانی سختی را در بر گرفته است!
سوم: واژه «العُسر»، با الف و لام تعریف بیان شده است. وقتی واژه معرفه است، تکرار، نشانه تأکید است. در حالی که واژه «یُسر» به صورت نکره بیان شده است، می توان از تکرار دو واژه یسر، دو معنا تلقی کرد. امام فخر رازی به خوبی به این نکته توجه داشته و دلیل تفاوت معنا را بیان کرده است:« مراد از العُسر، در هر دو لفظی که به کار رفته است،امری واحد است؛ اما یُسر که به صورت نکره بیان شده است، غیر از یکدیگرند، چنانکه جرجانی به این نکته توجه داشته است، هنگامی که مردی بگوید:
«إن مع الفارس سيفاً، إن مع الفارس سيفاً، يلزم أن يكون هناك فارس واحد ومعه سيفان،»
با آن مرد دلاور شمشیر است، با آن مرد دلاور شمشیر است، دلالت بر این دارد که مرد دلاور یکی است، اما دو شمشیر دارد.
چنان که در تفاسیر مختلف قرآن مجید از پیامبر اسلام صلوات الله علیه حدیث بسیار پر لطفی روایت شده است. ابن عباس و ابن مسعود، راویِ روایتند: « پیامبر را که سلام خدا بر او باد، دیدند، خندان بود. پیامبر گفت: «لن يغلب عسر يسرين» هیچگاه یک عسر، نمی تواند بر دو یسر چیره شود!» (تفسیر کشافِ زمخشری و مجمع البیان طبرسی، و تفسیر ارشاد العقل السلیم از ابوالسعود و …)
به همین دلیل در تفسیر لطائف الاشاراتِ قشیری، یسر را در دنیا و آخرت تفسیر کرده است.
ابن عربی نيز در فتوحات به این نکته توجه داشته است، الف و لامِ «العسر» را الف و لام عهد و تعریف می داند، که بر یگانگی عسر دلالت دارد. ابن عربی از همین نکته با عنوان« تنبیه عجیب» یاد کرده است، آگاهی شگفت! «خداوند به بندگان خود پیام می دهد، تا ریشه های امید و امید به رحمت خداوند که ارحم الراحمین است، در جان آنان نیرومند باشد.» (۱)
چهارم: آیه کریمه: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ ﴿البقرة: ١٨٥﴾
خداوند برای شما آسانی می خواهد، برای شما دشواری نمی خواهد.
شاهدی است، که در درونمایه عسر، یسر وجود دارد. گوهر سختی، آسانی است!
به تعبير بشار بن برد:
خَليلَيَّ إِنَّ العُسرَ سَوفَ يَفيقُ
وَإِنَّ يَساراً في غَدٍ لَخَليقُ
اي دوست من! سختی تمام می شود، و فردا روز آسانی است!
در دیوان منسوب به امام علی علیه السلام، از نسبت بین عسر و تیسیر و تقدیر، تفسیری یگانه، مطرح شده است:
إِصبِر قَليلاً فَبَعدَ العُسرِ تَيسيرُ
وَكُلُّ أَمرٍ لَهُ وَقتٌ وَتَدبيرُ
وَلِلمُهَيمِنِ في حالاتِنا نَظَرٌ
وَفَوقَ تَقديرِنا لِلّهِ تَقديرُ (۲)
«اندکی شکیبا باش، بعد از سختی نوبت گشایش و اسانی است.
هر امری هنگامی و تدبیری دارد.
خداوند مهیمن و مسلط در احوال ما نظر می کند،
ورای تقدیر ما، تقدیر خداوند است.»
گمان نمی کنم زیباتر و جامع تر از این بتوان برای حسن ظن به خداوند و حسن توکل به او، تفسیری یافت.
*****

پی نوشت:
(۱) ابن عربی، الفتوحات المکیه، ص ۲۶۴۸( مکتبه الوراق)
(۲) دیوان العرب للشعر
aldivan.net

سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (0)