شعشعه مناجات شعبانیه (۷۴)

إِلٰهِى أَقِمْنِى فِى أَهْلِ وِلايَتِكَ مُقامَ مَنْ رَجَا الزِّيادَةَ مِنْ مَحَبَّتِكَ

«خداي من! مرا در میان اهل ولایتت قرار ده، جايگاه کسی ‌که به افزون شدن محبّتت امید بسته است.»
داعی از خداوند می خواهد، که در قلمرو ولایت خداوند قرار گیرد. خداوند ولیّ او باشد، محبتش نسبت به خداوند، یعنی محبت و ولایتی که دم به دم افزون شود. «افزونی» یکی از مفاهیم قرآنی است. در قرآن مجید در سوره یونس و سوره ق از این « افزونی» با دو تعبیر « زیاده» و « مزید» یاد شده است:

یکم:

لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَىٰ وَزِيَادَةٌ وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ أُولَـٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿يونس: ٢٦﴾
براى كسانى كه كار نيكو كرده‌اند، نيكويى [بهشت‌] و زياده [بر آن‌] است. چهره‌هايشان را غبارى و خواری نمى‌پوشاند. اينان اهل بهشتند [و] در آن جاودانه خواهند بود.
طبري در تفسير جامع البيان، « حُسني » را به بهشت و « زياده» را به نظر به وجه الله تفسير كرده است. روايتي نيز نقل كرده است كه پیامبر اسلام در تبيين آيه فرمودند:

" إنَّ الله يَبْعَثُ يَوْمَ القِيامَةِ مُنادِيا يُنادِي أهْلَ الجَنَّة بصَوْتٍ يُسْمِعُ أوَّلَهُمْ وآخِرَهُمْ: إنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمُ الحُسْنَى وَزِيادَةٌ، فالحُسْنَى الجَنَّةُ، والزّيادَةُ النَّظَرُ إلى وَجْهِ الرَّحْمَنِ ”
« خداوند در روز قيامت، منادي را بر مي انگيزد، تا با صدايي رسا كه از اغاز تا انجام اهل قيامت صداي او را مي شنوند،ندا می كند: خداوند به شما وعده حُسني و زيادت داده است، حُسنی بهشت است و زيادت، نظر به سيمای خدای رحمان »
در شكل های مختلف روايت، وجه الله و وجه الرّب نيز آمده است.
البته امام فخر رازی در تفسیر کبیر خویش، نظر به وجه الله را در تفسیر زیادت، رد می کند، مبنای استدلال ایشان این است که رؤیت خداوند با چشم ظاهر ممکن نیست. سخنی دقیق و درست، اما نظر کردن به خداوند با چشم دل است، چنان که امیر مؤمنان فرموده اند نه با چشم سر. به تعبیر شبستری در گلشن راز:
خرد را نیست تاب نور آن روی
برو از بهر او چشمی دگر جوی
ز نابینایی آمد راه تشبیه
ز یک چشمی است ادراکات تنزیه
رمد دارد دوچشم اهل ظاهر
که از ظاهر نبیند جز مظاهر
منزّه ذاتش از چند و چه و چون
تعالی شأنه عما یقولون
بهتر از این نمی شود، نظر به خداوند را تفسیر هنرمندانه ادبی و ابدی کرد.
قرینه دیگری که نظر به وجه رب را تأیید می کند، آیات سوره قیامت است:

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ ﴿٢٢﴾
إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ ﴿٢٣﴾


«در آن روز صورتهايى شاداب و شادمان است، به پروردگارش می نگرد.»
هنگامی که به خداوند می نگرد، دیگر افزون تر از این چیست و کجاست؟ او بی خود از شعشعه پرتو ذات شده است و باده از جام تجلی صفات نوشیده است. باز هم به تعبیر عرشی حافظ :
یار با ماست چه حاجت که زیادت طلبیم
دولت صحبت آن مونس جان ما را بس
این دیدار و حسن روز افزون یار، موجب زیادت می شود. افق های تازه ای دم به دم به سوی انسان گشوده می شود، « تو را می بینم و میلم زیادت می شود هر دم!»

اگر از بهشت هم سخن بگوييم، گویی «حُسنی» بهشت فردوس و «زیاده»، بهشت حضور خداوندست. زیباتر و روشن تر از این نمی شد، زیاده را تفسیر کرد! زیاده را وقتی به مفهوم نظر به خداوند تفسیر می کنیم، ببیند سخن چه پایه بلندی دارد، تا روایتی که زمخشری در کشّاف نقل کرده است، در ذیل «مزید»، نوشته است، گفته شده است: « از ابر ها، حوری می بارد! حوریان وقتی به زمین می رسند، به بهشتیان می گویند، ما همان مزید هستیم!»

دوم: مزید

افزون بر واژه « زیاده» در سوره ق از واژه « مزید» نیز استفاده شده است. می توان گفت که بر مبنای قاعده، افزونی مبنا بر افزونی معنا دلالت می کند. زیادت نسبت به مزید گستره بیشتری دارد. می توان گفت در سوره ق همان ویژگی های الذین احسنوا الحسنی، تبیین شده است. اگر حسنی اشاره به بهشت بود، در سوره ق با صراحت از بهشت سخن گفته شده است. اگر در سوره یونس از « الذین» با اشاره سخن گفته شده بود. در سوره ق پنج مشخصه برای آنان بیان شده است:

وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ ﴿٣١﴾
هَٰذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ ﴿٣٢﴾
مَّنْ خَشِيَ الرَّحْمَٰنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُّنِيبٍ ﴿٣٣﴾
ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ ۖ ذَٰلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ ﴿٣٤﴾
لَهُم مَّا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ ﴿٣٥﴾
و بهشت را براى پرهيزگاران نزديك گردانند، بى‌آنكه دور باشد.
[و به آنان گويند:] اين همان است كه وعده يافته‌ايد [و] براى هر توبه‌كار نگهبان خواهد بود.
آنكه در نهان از خداى بخشنده پروا کند و با دلى توبه‌كار [باز] آيد.
به سلامت [و شادكامى‌] در آن درآييد [كه‌] اين روز جاودانگى است.
هر چه بخواهند در آنجا دارند، و پيش ما فزونتر [هم‌] هست.
از مفهوم نزدیک شدن بهشت می توان استنباط کرد، که بهشت می تواند در همین دنیا نیز چنان بندگان متقی اوّاب حفیظی که در نهان از خداوند پروا می کنند و قلبی گرونده و باز گردنده به خدا دارند، فراگیرد. از آنجا که سلام نام خداوند نیز هست، آنان بر خداوند وارد می شوند، یعنی به خدا نظر می کنند. نسفی مزید را در این آیات به رؤیت خداوند متعال تفسیر کرده است.
امام فخر رازی شیوه ترتیب آیات را در منتهای زیبایی تفسیر کرده است، مزید را نیز بیان دیگری از زیادت در سوره یونس می داند.
می توان گفت، امام علی علیه السلام پیام این آیات را، عطر آیات را در مناجات شعبانیه تبیین و تفسیر کرده است. در تفسیر امام علی علیه السلام، بر مزید و زیادت نیز افزونی خواهد بود!
سوم: لأَزِيدَنَّكُمْ

تعبیر «لأَزِيدَنَّكُمْ» که در آیه هفتم سوره ابراهیم، پیش از این به آن اشاره کردم، نشانه دیگری از افزونی است. در این آیه پاداش شاکران، افزونی است. بدیهی است که اگر داعی و سالک به خداوند نظر کرد، و خداوند به او نظر کرد؛ چگونه شکر این نعمت گزارد؟ افزونی بر افزونی است. گویی افزونی مثل زنجیره بی پایان امواج دریاست که از دریا می جوشد و می روید و تمام نمی شود. به تعبیر جلال الدین بلخی:
زانک شاکر را زیادت وعده است
آن چنانکه قرب مزد سجده است
تا زیادت گردد از شکر ای ثقات
پس نبات دیگرست اندر نبات

سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (0)