شعشعه مناجات شعبانیه (۸۲)


گذار از پرده های نور


تعبیر « پرده نور» خلاف آمد عادت به نظر می رسد، پرده در واقع حائل و مانع می شود، اگر از جنس نور باشد، چگونه پرده ای است!؟
پرده های تاریکی قابل فهم است. ظلمات نفس انسانی و ظلم نسبت به بندگان خداوند، پرده هایی اند که راه را بر رهرو می بندند. اما پرده نور!؟
شاید مثالی موضوع را روشن تر کند. در موزه جواهرات ملی ایران، الماس دریای نور وجود دارد، زیباترین و گرانبهاترین الماس صورتی جهان، پیداست نمی توان برای چنین الماسی قیمتی تعیین کرد، برای اینکه الماس دریای نور را ببینیم، بایست از حجاب های ظلمانی، از دیوار ها و در ها بگذریم تا به محل گنجینه راه یابیم. وقتی در برابر الماس دریای نور قرار می گیریم، الماس در محفظه ای شیشه ای دیده می شود. آن شیشه همان حجاب یا پرده نور الماس است که مانع لمس یا دستیابی به الماس است. اما کسانی هستند که می توانند از این پرده نور بگذرند و الماس را لمس کنند، چنانکه در سال ۱۳۹۵ مجدداً الماس را وزن کردند. حجاب ها تا حجاب نور بلورین، همه از جنس در های مستحکم و ضخیم امنیتی و ایمنی بودند، وقتی به الماس رسیدیم و امکان دیدن الماس را داشتیم، می بینیم که در پرده نور است.
کسی که می خواهد به لقاء خداوند متعال نائل شود، می بایست نخست از پرده های تاریکی، عبور کند. از ظلمات نفس خویش بگذرد و چشمه آب حیات را در نهاد نا آرام فطرت الهی خویش تجربه کند، جرعه نوش چنان جامی یا دریایی باشد. به روشنی ببیند:
در خور مستی ما، رطل و خم و ساغر نیست
ما از آن باده کشانیم که دریا زده ایم
یکم:
تعبیر بسیار درخشان « حجب النور» نخست توسط پیامبر اسلام در بیان معراج خویش مطرح شده است. پیامبر وقتی سیر سفر خود را بیان می کند، به مراحل سفر اشاره می کند، روایت از قول عبدالله بن عباس نقل شده است:
«قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ : لَمَّا عُرِجَ بِي إِلَى اَلسَّمَاءِ اَلسَّابِعَةِ وَ مِنْهَا إِلَى سِدْرَةِ اَلْمُنْتَهَى وَ مِنَ اَلسِّدْرَةِ إِلَى حُجُبِ اَلنُّورِ» (۱)
رسول خداوند، که صلوات خداوند بر او و آل او باد، گفت: هنگامی که مرا به آسمان هفتم عروج دادند، از آسمان هفتم به سِدْرَةِ اَلْمُنْتَهَى رفتم، پس از سدره حجاب های نور بود…
بعد از سخن پیامبر این تعبیر را در مناجات شعبانیه می بینیم. در واقع مناجات شعبانیه تفسیر معراج است. گویی معراج رسول اکرم در ذهن امام علی درخشیده است و با توجه به چنان مصداق تمامی ایشان، ویژگی های چنان پرواز و معراجی را تفسیر کرده اند.
دوم:
امام سجاد علیه السلام نیز در روایت معراج پیامبر به «حجب النور» اشاره کرده اند. روایت در کتاب علل الشرایع نقل شده است. مرجع مجلسی هم در بحارالانوار، همن کتاب است:
عَنْ ثَابِتِ بْنِ دِينَارٍ قَالَ: سَأَلْتُ زَيْنَ اَلْعَابِدِينَ عَلِيَّ بْنَ اَلْحُسَيْنِ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ عَنِ اَللَّهِ جَلَّ جَلاَلُهُ هَلْ يُوصَفُ بِمَكَانٍ فَقَالَ تَعَالَى اَللَّهُ عَنْ ذَلِكَ قُلْتُ فَلِمَ أَسْرَى بِنَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِلَى اَلسَّمَاءِ قَالَ لِيُرِيَهُ مَلَكُوتَ اَلسَّمَاوَاتِ وَ مَا فِيهَا مِنْ عَجَائِبِ صُنْعِ و از ورای حجاب ها ملکوت اسمان ها را دید.هِ وَ بَدَائِعِ خَلْقِهِ قُلْتُ فَقَوْلُ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰى `فَكٰانَ قٰابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنىٰ ، قَالَ ذَاكَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ دَنَا مِنْ حُجُبِ اَلنُّورِ فَرَأَى مَلَكُوتَ اَلسَّمَاوَاتِ ثُمَّ تَدَلَّى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَنَظَرَ مِنْ تَحْتِهِ إِلَى مَلَكُوتِ اَلْأَرْضِ حَتَّى ظَنَّ أَنَّهُ فِي اَلْقُرْبِ مِنَ اَلْأَرْضِ كَقَابِ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى .
پیداست در پاسخ به پرسش های ثابت بن دینار، امام سجاد علیه السلام به تفسیر آیات مربوط به معراج پیامبر اسلام پرداخته است. نکته مورد نظرم، تعبیر « حجب النور» است، که پیامبر به حجاب های نور نزدیک شد؛ از ورای حجاب های نور، ملکوت آسمان ها را دید. از آنجا به ملکوت زمین نظر کرد. تا جایی که گویی بین او و زمین به اندازه دو قوس کمان فاصله بود. (۲)
سوم:
امام سجاد در دعایی که می توان آن دعا را تفسیر همین فراز مناجات شعبانیه تلقی کرد، به حجب النور اشاره کرده اند:
وَ اِجْعَلْنَا مِنَ اَلَّذِينَ فُتِقَتْ لَهُمْ رَتْقٌ عَظِيمٌ غَوَاشِي جُفُونِ حَدَقِ عُيُونِ اَلْقُلُوبِ حَتَّى نَظَرُوا إِلَى تَدْبِيرِ حِكْمَتِكَ وَ شَوَاهِدِ حُجَجِ بَيِّنَاتِكَ فَعَرَفُوكَ بِمَحْصُولِ فِطَنِ اَلْقُلُوبِ وَ أَنْتَ فِي غَوَامِضِ سَتَرَاتِ حُجُبِ اَلْقُلُوبِ فَسُبْحَانَكَ أَيُّ عَيْنٍ تَقُومُ بِهَا نُصْبَ نُورِكَ أَمْ تَرْقَأُ إِلَى نُورِ ضِيَاءِ قُدْسِكَ أَوْ أَيُّ فَهْمٍ يَفْهَمُ مَا دُونَ ذَلِكَ إِلاَّ اَلْأَبْصَارُ اَلَّتِي كَشَفْتَ عَنْهَا حُجُبَ اَلْعَمِيَّةِ فَرَقَتْ أَرْوَاحُهُمْ عَلَى أَجْنِحَةِ اَلْمَلاَئِكَةِ فَسَمَّاهُمْ أَهْلُ اَلْمَلَكُوتِ زُوَّاراً وَ أَسْمَاهُمْ أَهْلُ اَلْجَبَرُوتِ عُمَّاراً فَتَرَدَّدُوا فِي مَصَافِّ اَلْمُسَبِّحِينَ وَ تَعَلَّقُوا بِحِجَابِ اَلْقُدْرَةِ وَ نَاجَوْا رَبَّهُمْ عِنْدَ كُلِّ شَهْوَةٍ فَحَرَّقَتْ قُلُوبُهُمْ حُجُبَ اَلنُّورِ حَتَّى نَظَرُوا بِعَيْنِ اَلْقُلُوبِ إِلَى عِزِّ اَلْجَلاَلِ فِي عِظَمِ اَلْمَلَكُوتِ فَرَجَعَتِ اَلْقُلُوبُ إِلَى اَلصُّدُورِ عَلَى اَلنِّيَّاتِ بِمَعْرِفَةِ تَوْحِيدِكَ (۳)
تقریبا تمامی واژه های مناجات شعبانیه، در این دعا ذکر شده است، به جای «ابصار القلوب»، در این دعا «عیون القلوب» و «عین القلوب» آمده است. «نور» و «ضیاء» و «قدس» و «تعلق» و «حجب النور» و «عزّ»، تمامی واژگان کلیدی مشترک بین مناجات شعبانیه و دعای امام سجاد است. بیت درخشنده عرشی حافظ هم، مُلهَم از همین عبارات دعاست:
بی خود از شعشعه پرتو ذاتم کردند
باده از جام تجلی صفاتم دادند

چهارم:
ابی بصیر روایتی را از امام صادق عليه السلام از قول پیامبر اسلام، نقل کرده است، در این روایت پیامبر به « حجب النور» اشاره می کند:
عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ اَلصَّادِقِ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ)، قَالَ: جَاءَ قَوْمٌ مِنَ اَلْمُنَافِقِينَ إِلَى رَسُولِ اَللَّهِ (صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ)، وَ قَالُوا: زَعَمْتَ يَا مُحَمَّدُ أَنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى اِتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً فَمَا اَلَّذِي صَنَعَ بِكَ؟ قَالَ: اِتَّخَذَنِي حَبِيباً، وَ اَلْحَبِيبُ أَقْرَبُ مِنَ اَلْخَلِيلِ إِلَى خَلِيلِهِ. قَالُوا: فَإِنَّكَ زَعَمْتَ أَنَّ اَللَّهَ كَلَّمَ مُوسَى تَكْلِيماً فَمَا صَنَعَ بِكَ؟ قَالَ: صَنَعَ بِي مَا صَنَعَ بِمُوسَى ، وَ زَادَنِي عَلَيْهِ أَنَّ اَللَّهَ كَلَّمَهُ فَوْقَ اَلْأَرْضِ، وَ كَلَّمَنِي فِي حُجُبِ اَلنُّورِ فَوْقَ اَلسَّمَاوَاتِ. (۴)
«گروهی از منافقان به نزد پیامبر اسلام می روند و می پرسند: ای محمد! گمان می کنی که خداوند ابراهیم را به عنوان خلیل انتخاب کرده است، تو در چه موقعیتی هستی!؟ پیامبر پاسخ داد من حبیب خداوندم و حبیب از خلیل نزدیکتر به خداوند است! پرسیدند: گمان می کنی خداوند با موسی سخن گفت، با تو چه کرد!؟ پیامبر پاسخ داد، خداوند با موسی در روی زمین سخن گفت و با من در حجاب های نور، ورای آسمان ها»
نکته قابل توجه و تأمّل در این روایت « فی حُجُبِ النُّور » است. یعنی پیامبر به منزلت حجب النور، وارد شده بود. در دعای امام سجاد تعبیر « دنا من حُجُبِ النُّور» آمده بود، یعنی به حجاب های نور نزدیک شده بود.

پی نوشت:
****
(۱) شیخ صدوق، الأمالی  ج۱ ص۶۳۱
(۲) بحار الأنوار  ج۱۸ ص۳۴۱
(۳) علل الشرایع  ج۱ ص۱۳۱
شیخ صدوق، الأمالی  ج۱ ص۱۵۰
تفسیر البرهان  ج۳ ص۴۸۸

بحار الأنوار  ج۳ ص۳۱۴
بحار الأنوار  ج۱۸ ص۳۴۷
تفسير نور الثقلين  ج۱ ص۷۳۵
تفسير كنز الدقائق  ج۴ ص۳۶۹
(۴) الخصیبی، حسین بن حمدان، الهدایة الکبری، ج۱ ص ۶۷


سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (0)