افغانستان، شکست امپراتوری؟ (۱۲)

جنگ اول انگلستان با افغانستان

ژنرال سرپرسی سایکس ( ۱۸۶۷- ۱۹۴۵) کتاب با اهمیتی در باره تاریخ افغانستان نوشته است. این کتاب در سال ۱۹۴۰ منتشر شده است. پرسی سایکس چهار مشخصه دارد که به کتاب های او اهمیت ویژه ای می بخشد.
یکم: تا مغز استخوان انگلیسی و مدافع منافع جهانی و منطقه ای انگلستان است.
دوم: سیاستمداراست و به خوبی توان تحلیل سیاسی وقایع را داراست.
سوم: نظامی عالیرتبه و درس خوانده ای است.
چهارم: پژوهشگر دقیقی است که اسناد و منابع کار خود را خوب می شناسد.
با این چهار مشخصه، هنگامی که می خواهد، واقعه جنگ اول انگلستان با افغانستان را تفسیر کند، در می ماند! نمی تواند واقعیت را درست و دقیق ببیند و به شجاعت و مقاومت و حس وطنپرستی و استقلال خواهی و عزت مآبی افغان ها اقرار کند. می توان گفت، او در برابر عظمت حادثه، خود را باخته و با سردرگم شده است. تنها احساس همراهی و ستایشش نسبت به افغانستان همان نخستین عبارت مقدمه کتاب است: «افغانستان کشوری مسدود است، همانند سویس در اروپا!» (۱)
برای عقب نشینی ارتش انگلستان از افغانستان دو دلیل ذکر کرده است. یک دلیل سیاسی و دوم دلیلی جغرافیای طبیعی.
یکم: «انگلستان می خواست شاه شجاع را به عنوان، دست نشانده خود در افغانستان حاکم کند، وقتی که نبود، دیگر امکان ادامه حضور، ارتش انگلستان وجود نداشت.» (۲)
سایکس اشاره ای به نبودن، شاه شجاع نمی کند. گویی شاه شجاع غیب شده بود. مردم به قصر بالا حصار حمله کردند و او را کشتند و امیر دوست محمد خان را به جای او به عنوان امیر انتخاب کردند.
دوم: سرمای کشنده زمستان و مناطق کوهستانی امکان جنگیدن را از سپاه انگلیس گرفته بود. این نکته را سایکس در گرفتار شدن سپاه اسکندر مقدونی هم اشاره کرده است:
«در گذار از کوه های برهنه و زمستان های سرد، و کمبود آذوقه و علوفه سپاه اسکندر فرسوده شد، در کوه ها هیچ چیز جز پسته کوهی و
اسکندر در تسخیر باختر با مقاومت دلاورانه مردم روبرو شده بود.» (۳)
برای توجیه و یا تفسیر مبالغه آمیز نقش سرما و جغرافیا، سرپرسی سایکس به سخن راولینسون استناد می کند، که گفته بود: « اگر آن سرمای کوبنده و فرساینده سال های ۱۸۴۱ و ۱۸۴۲ نبود، افغان ها یک ساعت هم نمی توانستند، در برابر ارتش انگلیس مقاومت کنند.»
سایکس عنوان بخش سی و دوم کتاب خود را «قصاص» برگزیده است، تا نشان دهد که شکست جنگ اول انگلیس با افغانستان چه ردّ دردناکی را بر ذهن و روان او باقی نهاده است. حتی شعری از کیپلینگ را نیز در مقدمه این بخش قرار داده است، که شعله کینه را می افروزد و آتش انتقام را تیز می کند. اما در جمع بندی نتوانسته است به بخشی از حقیقت اشاره نکند:
« ده ها هزار نفر انگلیسی و سربازان هندی و هزاران افغانستانی کشته شدند، ارتش ما با شکستی خرد کننده مواجه شد. افزون بر آن بیش از ۱۵ میلیون لیره استرلینگ تجهیزات نظامی نابود شد. قتل عام ارتش ما، شهرت انگلیس را در هند و در اسیای مرکزی آسیب زد. بدون شک این بی اعتباری موجب شورش و نافرمانی در هند شد. اشغال افغانستان توسط اوکلند، تنها یک اشتباه وحشتناک نبود… او در استقرار شاه شجاع در افغانستان کاملا شکست خورد، الفینستون و شلتون، از توانایی اداره امور نظامی بی بهره بودند. در پرده آخر این تراژدی، سپاه انگلیس با غرور پیروزی به کابل رفتند و قصاص کردند. یک ضرب المثل ایرانی می گوید: « تاریخ اینده گذشته و درس امروز است،» (۴)
اشاره سایکس به جنگ های دوم و سوم است، که انگلستان اراده خود را بر مردم افغانستان تحمیل کرد.
افزون بر سایکس و نگاه ویژه استعماری اش، کتاب بسیارمهمی از جنگ اول برجای مانده است، که در قالب بیان خاطرات، شبیه خاطره-رمان نوشته شده است. گتاب، داستان نوشتن و پیداشدنش غریب است. فردی که خود را به عنوان سرهنگ فلشمن، عضو ستاد ژنرال الفینستون، معرفی می کند. خاطرات خود را در باره جنگ اول انگلیس با افغانستان به عنوان شاهد نوشته است.(۵)
فلشمن راحت و روان و بدون روتوش، واقعیت های شکست و اسارت خود را به دست، رزمندگان افغان که با شعار «مرگ بر فرنگی» وارد کابل شده بودند. بیان کرده است.(۶)
نکته بسیار مهمی در یادداشت های فلشمن امده است، می گوید: « ژنرال ها، در خانه های قصر مانندشان در کابل نمی دانستند، که در میان مردم افغانستان چه می گذرد، نمی دانستند که شاه شجاع که ما بر ان ها تحمیل کرده بودیم، منفور مردم است. نمی دانستند که مردم از انگلیسی ها متنفرند.» (۷)
آرنولد توین بی در جلد پنجم کتاب«بررسی تاریخ» که به بررسی اضمحلال و فروپاشی تمدن ها پرداخته است؛ به شکست ارتش انگلستان از افغان ها اشاره می کند. دو نکته بسیار مهم در تفسیر واقعه در نوشته آرنولد توین بی دیده می شود.
یکم: شکست انگلستان در برابر افغانستان یا افغانستانی ها را، شبیه شکست ایتالیا در برابر مردم اتیوپی تفسیر می کند. ارتش ایتالیا که به توپخانه هم مجهز بودند، در برابر مردم اتیوپی که پابرهنه و نیمه گرسنه بودند و با تیر و کمان و شمشیر می جنگیدند، در سال ۱۸۹۶شکست سختی خورد. (۸)
دوم: انکلستان بعد از شکست ۱۸۴۱- ۱۸۴۲، در صدد تهاجم به افغانستان بر می اید. در سال ۱۸۴۹ به پنجاب یورش می برد، تا بتواند بر منطقه مسلط شود. آرنولد توین بی این یورش را عملیات تاکتیکی تفسیر می کند و نه عملیات استراتژیک (۹)


پی نوشت:
**********


(1) A history of Afghanistan, by: Bri-Gen. Sir Percy Sykes
London, Macmillan, 1940
Vol, 1
P vii
(2) Ibid, vol 2, P 36
(3)Ibid, vol 1 P 64-66
(4) Ibid, vol 2 P 59-60
(5) Flashman, from the flashgun papers 1839-1842
Edited and Arranged by
George MacDonald Fraser
Herbert Jenkis
London, 1969, P 125
(6) Ibid, P108-109
(7) Ibid, P 102
(8) A Study of. history, Arnold Toynbee, abridgement by , D.C Somerwell
OGFORD UNIVERSITY PRESS, LONDON. 1960
P 415
(9) Ibid, P 415-416


سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (0)