افغانستان، شکست امپراتوری؟ (۳۰)


پنجم: اشغال افغانستان و دولت دست نشانده ببرک کارمل

می توان استراتژی شوروی در دوران اشغال افغانستان را از زاویه ای دیگر نگریست. بدیهی است که این دیدگاه، مبتنی بر دکترین اشغال و انضمام افغانستان به اتحاد شوروی تعریف می شود. دولت شوروی در صدد بود، بر بنیاد نمونه شوروی یا جمهوری های پانزده گانه شوروی، افغانستان را همانگونه شکل دهد. در این رویکرد، نیاز به:
دولت سازی،
ملت سازی،
ایدئولوژی سازی
حزب سازی
سازماندهی ارتش و نیروهای امنیتی
این پنجگانه در حقیقت مسیر تحول افغانستان به عنوان کشور و ملت و نظام حکومتی، برای ادغام در شوروی بود. بیشترین فرصت را شوروی در زمان ببرک کارمل در اختیار داشت. یعنی شش سال از دوران دهساله اشغال افغانستان و حاکمیت شوروی بر افغانستان، در دوران ببرک کارمل بود. سرفصل آرزوهای شوروی، در نامه تهنیت لئونید برژنف که در روز ۲۷ دسامبر سال ۱۹۷۹، در روز اشغال و قتل حفیظ الله امین و انتصاب ببرک کارمل به عنوان رهبر جدید افغانستان فرستاده شده بود، تبیین شده است. در یک کلام: «ای بسا آرزو که خاک شده!» حتی اگر آرزومند، ابرقدرت شوروی باشد و برای تحقق آرزوی خود، از لشکرکشی و اشغال یک کشور و هزینه میلیارد ها دلار و کشته شدن جوانان و نظامیان خود، و قتل عام یک ملت، پروایی نداشته باشد، ملتی را نابود و آواره کند، در نهایت به نتیجه دلخواه نمی رسد. استدلال و استنتاج ببرک کارمل در گفتگو با مصطفی دانش، در واقع تبیین کارنامه اشغال و دستاورد شوروی، از سوی مهمترین مهره شوروی در افغانستان است.
در هر پنج ساحت، بازسازی و نوسازی افغانستان، دولت شوروی، یا کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی، به شکل مشخص کا گ ب، که در واقع مسئولیت اداره افغانستان را بر عهده داشت، دچار تناقض های گوناگونی بودند. مهمترین تناقض، فاصله بسیار عمیق و گسترده، بین واقعیت افغانستان، ملت افغانستان، ارتش افغانستان، حزب دموکراتیک خلق از سویی، و از سوی دیگر پنداشت یا آرزوهایی بود، که مقامات شوروی در ذهن خود می پروراندند. واقعیت ها را چنان که دوست داشتند، یا به مصلحت شوروی می پنداشتند، یا گمان می کردند، مسیر تحولات به همان سو خواهد انجامید، تفسیر و تحلیل می کردند. غافل از این که درّه های عمیق بین امر واقع و تصورات و آرزوها، روز به روز ژرف تر و گسترده تر می شد. افراد معتاد، هنگامی که از ماده مخدر استفاده می کنند، وارد دنیای سبک و شادمانه و رؤیایی می شوند. در گوشه خرابه ای چمباتمه زده، سرش مدام می افتد و گاه پیشانی اش به دیوار می خورد. لباسش ژنده و غبارآلود و کثیف است. ضعیف و بیمار است، اما در حال و هوای استفاده از ماده مخدر، خود را در جهانی دیگر احساس می کند. تا اینکه از آن مرحله به هوش آید و خود را با واقعیت روبرو ببیند. سرمستی ناشی از قدرت، عمیقتر از مستی شراب و مدهوشی مواد مخدر است.
اعلام عقب نشینی ارتش شوروی. بعد از یک دهه اشغال، در واقع زمانی بود، که واقعیت خود را با تمام هیبت و برّندگی بر خیال پردازی خام و آرزوی شیرین تحمیل کرد.
اگر از همین زاویه فاصله و یا عدم تناسب و انطباق واقعیت ها و وآرزوها، یا امر واقع با آنچه دولت شوروی و یا دولت افغانستان می کوشید وانمود کند، بیندیشیم، ریشه های بسیاری از بحران ها را می توان شناسایی کرد. به عنوان نمونه، حفیظ الله امین دستور داد، نور محمد تره کی را که او را «رهبر» و « معلم» و الگوی خود به شمار می آورد، به همراه تمامی اعضای خانواده اش، به قتل برسانند. اما خبر درگذشت تره کی به گونه ای دیگر در دهم اکتبر اعلام شد:
تره کی به دلیل بیماری درگذشت
کابل، دهم اکتبر، نور محمد تره کی رئیس سابق شورای انقلاب، دیروز صبح به خاطر بیماری وخیمی که داشت، در گذشت، او مدتها بود که از این بیماری رنج می برد. پیکر او دیروز در آرامگاه خانوادگی اش دفن شد. (۸۹)
البته خبرگزاری نوستی در مسکو، مرگ تره کی را جنایتی ابلهانه و در اثر ترور، که با مسئولیت حفیظ الله امین انجام شده بود، تفسیر کرد. نشانه ای از فاصله کودتای امین با منویات کا گ ب. بر اساس گزارش نووستی، تره کی از نیمه سپتامبر ناپدید شده بود. یعنی توسط امین به زندان افتاده بود، یا در حبس خانگی بود. قبل از اعلام مرگ تره کی، حفیظ الله امین در یک کنفرانس مطبوعاتی گفت، تره کی سخت بیمار است و روزهای آخر عمرش را می گذرانَد، من دکتر نیستم که بگویم چند روز دیگر زنده می ماند! (۹۰)
در نخستین قتل و برادر کشی تاریخ انسان، به روایت تورات، وقتی خداوند از قائن ( قابیل) پرسید: « برادرت هابیل کجاست؟» گفت: « نمی دانم، مگر پاسبان برادرم هستم؟» (۹۲)
هر یک از این واقعه ها، یعنی تناقض های امر واقع با انچه وانمود می شد، که می توان صدها نمونه را برشمرد، وقتی با هم جمع می شوند، نقش شکست را پدید می آورند. دیده اید، در پازل های هزار تکه، نقش هر تکه به تنهایی قابل شناسایی نیست، می بایست تکّه ها در کنار هم قرار گیرند، یکدیگر را معنا کنند، تا سرانجام نقش اصلی پدیدار شود. نقش شکست امپراتوری شوروی در افغانستان، از جمله مهمترین تکه ها یا عناصرش، رهبری سیاسی و حزبی افرادی مانند تره کی و حفیظ الله امین و ببرک کارمل و محمد نجیب الله بوده است. با این افراد شوروی نه می توانست، دولت سازی کند و نه حزب سازی و نه ایدئولوژی سازی.

پی نوشت:
*******
(89) Anthony Arnold, Afghanistan: the Soviet Invasion in perspective ( Stanford, Hoover Institute Press, 1983) P 84

(90) Truth about Afghanistan, documents, facts, eyewitness reports ( Moscow, Novosti Press Agenct, 1980) P 180

(۹۱) کتاب مقدس، سفر پیدایش، باب ۴ آیه ۹

سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (0)