ایران قوی! (۲)

این تقسيم بندی دیگر تکراری است! به قول بهاء الدین خرمشاهی: « تا می بینم که کسی می گوید: فیلسوف، از دو کلمه فیل و سوف… من می خواهم از فرط تكرار یخه ام را پاره کنم!» حالا ماجرای این مقاله و تقسيم قدرت است. که قدرت را می توان به قدرت سخت، که نیروی نظامی و نفت نماد آن است و قدرت نرم که رسانه ها می توانند نماینده آن به شمار آیند تقسیم کرد؛ وقتی از « ایران قوی» صحبت می کنیم، چه تصوری از قدرت داریم؟ شاید هنوز هم، کتاب « قدرت » برتراند راسل، که به پدیدارشناسی قدرت پرداخته است، پس از ۸۵ سال از انتشار کتاب، حرفی برای تامّل داشته باشد که دارد. راسل «قدرت» را در علوم اجتماعی و سیاسی، به منزله مفهوم یا موضوعی بنیادین تلقی می کند، چنان که مفهوم « انرژی» در فیزیک از نظر او به عنوان مفهومی بنیادین تلقی می شود. قدرت همانند انرژی اشکال گوناگونی پیدا می کند. راسل به نمونه هایی اشاره کرده است: قدرت مدنی، توان نظامی، قدرت ثروت، قدرت اندیشه و کلمه (۱)
به نظر می رسد، این اشکال و یا ابعاد قدرت، مانند نماهای مختلف یک منشور می بایست در نسبتی متعادل با یکدیگر قرار بگیرند. اگر هر بُعدی بدون توجه به دیگر ابعاد، رشد کاریکاتوری داشته باشد، سرانجام شاهد تعادل پایدار جامعه و بقا قدرت نظام نخواهیم بود. تجربه های خسارت باری نیز دربرابر ماست. شوروی کشوری بود که در ابعادی از اشکال قدرت، به عنوان یک ابرقدرت قلمداد می شد. دانش فضایی، توانایی هسته ای، قدرت نظامی متعارف، سرزمین گسترده، سازماندهی اقمار خود در شرق اروپا و خاورمیانه و افریقا؛ اما فروپاشید!
نظام سلطنتی پهلوی و نظام بعثی صدام حسین در عراق، نمونه های آشنای دیگری است، پادشاهی که قدرت خود را در خرید سلاح و توسعه ارتش و وابستگی به امریکا خلاصه کرده بود. شوروی چون توازن قدرت و نکیه گاه ملی نداشت، فروپاشید. مثل غولی گچی تکه پاره شد. یعنی قدرتش ذاتی و پایدار و جامع نبود. محمد رضا شاه وقتی با چشمان خیس اشک از ایران رفت و گمان می کرد با توقف کوتاهی در مصر به آمریکا می رود، اما سرگردان و آواره شرق و غرب عالم شد، دریافت که حقیقت قدرت آن نبود که او می انگاشت. ایرانی که او « در آستانه تمدن بزرگ» تصور می کرد و یا وعده می داد که ایران یکی از پنج کشور صنعتی جهان خواهد شد، از واقعیت فاصله بسیار داشت. اگر چنان بود، چرا چنان شد!؟ شاه گرفتار مستی قدرت بود و نه حقیقت قدرت.
در روایات ما از « مستی قدرت» سخن گفته شده است، که فراتر و قوی تر از مستی شراب است! امام علی علیه السلام از سرمستی های چهارگانه انسان سخن گفته است، یکی از موارد« سُکر المُلک» همان سرمستی ناشی از قدرت و حکومت است. چنان که ثروت و شهرت و شراب و خواب نیز انسان را مست می کند! مستی عشق هم به روایت حافظ، مستی دیگری است:
مستی عشق نیست در سر تو
رو که تو مست اب انگوری
و البته مستی کلمه! در آنات آسمانی آفرینندگی! همان آناتی که غزل های عرشی حافظ و رباعیات خیام و مثنوی جلال الدین بلخی آفریده می شد.
وقتی از ایران قوی صحبت می کنیم، می بایست به توازن قدرت توجه کنیم. بلکه اصرار داشته باشیم که این توازن به هم نخورد. این جمله حسن روحانی رئیس جمهور سابق، جمله معنی داری بود که: «هم بایست سانتریفیوژ ها بچرخد و هم سفره مردم! » اخیرا هم دیدم کسی نوشته بود، موشک هایپر سونیک عالی است اما دارو هم مهم است! البته در هر دو تعبیر یا تفسیر مغلطه ای وجود دارد. نبایست اگر کار در بخشي به خوبی پیشرفت، تاوان عقب ماندگی بخش دیگر را به گردن همان بخش انداخت! کسی که زانو درد دارد، نمی توان به او گفت، حال که زانو درد داری و از پا افتاده ای چرا چشمانت مثل عقاب تیز و زبانت برنده است! نارسایی ها و کاستی ها را بايست در جای خود برطرف کرد. اما نمی توان بر این حقیقت چشم پوشید، که جامعه و نظام و حکمرانی می بايست متوازن و منسجم باشد. اگر کشوری مثل ما جزو مهمترین تولید کنندگان نفت و گاز بود، اما بنزين وارد کند، واقعیت تلخی که هنوز هم گاه و بیگاه ادامه دارد، نشانه همان عدم توازن و ضعف است. واقعیت این است که ما در حکمرانی در ساحت های مختلفی دچار فقدان« جوهر دانایی» و یا دست کم، شاهد زار و نزار بودن جوهر و یا گوهر دانایی هستیم، به تعبیر نظامی:
هر که در او جوهر دانایی است
بر همه کاریش توانایی است
قدرت و توانایی در نظام و حکمرانی نسبت مستقیم و پایداری با جوهر دانایی دارد. جوهر دانایی و نسبت آن با قدرت را چگونه تفسیر می کنیم!؟
(1) Bertrand Russel, Power, a new social analysis, 1938
https://russell-j.com/beginner/POWER1938-TEXT.HTM


*****
روزنامه اعتماد شنبه، ۲۸ أبان ۱۴۰۱

سیدعطاءالله مهاجرانی | لینک ثابت | نظر (0)